मार्कण्डेयः कथां प्रवृत्तवान्। तस्य वचनं शृणु। एकदा पिता पुत्र्यां सञ्ज्ञायाम् उवाच— “वत्से, यद्यपि त्वां बहुदिनानि पश्यामि, तैः दिनैः मम केवलं अर्धक्षणमिव अनुभवः; किन्तु धर्मः क्षीयते।” पुनः सः अवदत्— “स्त्रीणां स्वबन्धुषु दीर्घवासः सम्मानं न जनयति; बन्धूनां इच्छा या स्त्री पतिगृहे स्थातव्या।” अतः सञ्ज्ञे, त्रैलोक्यनाथेन पतिना सूर्येण संयुक्ता, त्वं पितृगृहे दीर्घकालं न वस। अतः पतिगृहम् गच्छ। अहं तुष्टः अस्मि, त्वया मम सम्मानः कृतः। पुनः मम दर्शनाय आगन्तव्या, शुभे।” एवं पितुः वचनं शृत्वा सञ्ज्ञा “एवं स्यात्” इति प्रत्यवदत्। तं पितरं पूजयित्वा, उत्तरकुरुषु अगच्छत्। सूर्यस्य तापं न इच्छन्ती, तस्य तेजः भीता, तत्र अश्वरूपं धृत्वा तपः अकरोत्। सूर्यः ताम् सञ्ज्ञां इति मन्यमानः, द्वितीयायां पत्न्यां, द्वौ पुत्रौ एकां कन्यां च उत्पादितवान्। छाया स्वपुत्रेषु अत्यन्तं स्निग्धा अभवत्, किन्तु सञ्ज्ञायाः पुत्रद्वयम् कन्यां च तस्याः न तादृशं स्नेहं अकरोत्। दिनप्रतिदिनं स्नेहभोगेषु भेदं अकरोत्। मनुः धैर्येण तं सहनं अकरोत्, यमः तु न शशाक्। सः क्रोधात् पादं उत्तोल्य छायां हन्तुं इच्छत्, किन्तु छाया तं सहिष्णुता न स्वशरीरे पतितुं अनुमन्यत्। ततः छाया, क्रोधात् अधस्तम्भितकरा कम्पितोष्ठी, यमं शप्तवती— “यः त्वं पितृपत्नीं मर्यादां लङ्घयित्वा पादेन त्रासयसि, तस्य पादः भूमौ पतिष्यति।” मातुः शापं शृत्वा यमः भयात् पितरं सूर्यं शरणं गत्वा, नमस्कृत्य उवाच— “पितः, एषा अद्भुतं, कस्यापि अनश्रुतम्— माता पुत्रं शापं ददाति, स्नेहं त्यक्त्वा। मनुः यथा उक्तवान्, तथा मम अपि मतिः— पुत्राः दोषवन्तः अपि सन्ति, माता दोषवती न भवति।” मार्कण्डेयः पुनः उक्तवान्— यमस्य वचनं शृत्वा, तमःनाशकः सूर्यः छायां आह्वय्य पृष्टवान्— “क्व गतासि?” छाया प्रत्यवदत्— “अहं सञ्ज्ञा, त्वष्टुः कन्या, विवस्वतः पत्नी; तव एते पुत्राः मया जाताः।” विवस्वान् पुनः पुनः पृच्छन्तः, सञ्ज्ञा सत्यम् न प्रकाशयामास। तदा सूर्यः क्रुद्धः शप्तुं उद्युक्तः। ततः सञ्ज्ञा सर्वं यथावत् विवस्वानं उक्तवती। विवस्वान् तत्त्वं ज्ञात्वा, त्वष्टुः गृहम् अगच्छत्। त्रैलोक्यपूजितः सूर्यः तत्र त्वष्टृणा परमभक्त्या पूजितः। सञ्ज्ञायाः विषये पृष्टः विश्वकर्मा उक्तवान्— “सा त्वया प्रेषिता मम गृहम् आगता।” सूर्यः ध्यानं कृत्वा ताम् अश्वरूपिणीं उत्तरकुरुषु तपश्चरन्तीं ददर्श। तपस्याः तस्याः अभिप्रायं सूर्यः बुबोध— “मम पतिः सौम्यरूपः शुभदर्शनः भवेत्।” सूर्यः विवस्वान् विश्वकर्माणं सञ्ज्ञायाः पितरं उवाच— “मम तेजः अद्य क्षीयताम्।” ततः विश्वकर्मा, देवैः स्तुतः, वर्षमेकं प्रयत्नं कृत्वा सूर्यस्य तेजः न्यूनम् अकरोत्। मार्कण्डेयः पुनः उक्तवान्— शृणु मम वचनात् सावर्णेः, सूर्यपुत्रस्य, अष्टमस्य मनोः उत्पत्तिं विस्तारतः। महायायायाः शक्त्या सावर्णिः सूर्यपुत्रः मन्वन्तरस्य अधिपः अभवत्। पूर्वस्य स्वारोचिषमन्वन्तरे, चित्रवंशजः सुरथः नाम राजा समग्रां पृथिवीं अपालयत्। सः स्वपुत्रवत् प्रजाः यथायोग्यं पालयन्, तस्य शत्रवः उत्पन्नाः— केचित् राजानः तस्य वंशं बलं च नष्टवन्तः। सः महाबलः तैः अल्पैः अपि शत्रुभिः युद्धं कृतवान्, किन्तु तैः पराजितः अभवत्। पुनः स्वपुरं प्रत्यागत्य स्वभूमेः अधिपः अभवत्; तदा तस्य बलवन्तः शत्रवः तं पीडितवन्तः। तत्र तस्य कोषः सेनाच च, तस्य दूषितैः मन्त्रिभिः, दुष्टैः पुरुषैः च, तस्य दुर्बलत्वात् हृतम्। ततः मृगयायाः निमित्तेन, सः राज्यं ह्रासितः, अश्वं आरोह्य, अकेन वनं गहनं प्रविष्टः। तत्र सः मेधसः महर्षेः आश्रमं ददर्श— शान्तं, मृगैः रहितं, ऋषिणा शिष्यैः च शोभितम्। तत्र किञ्चित्कालं तस्मिन् आश्रमे स्थित्वा, महर्षिणा सम्मानितः, तत्र तत्र विचरन्। तत्र, मनः तस्य मोहात् आकर्षितम्, चिन्तयामास— “या पुरी मया पितृभिः च रक्षितवती, सा नष्टा; ये मम सेवकाः, तेषां दुष्टवृत्तिः, ते धर्मतः तां रक्षन्ति वा न वा?” “मम प्रमुखः, वीरः, गजपति, शत्रोः वशे स्थितः, किम् सुखं प्राप्नोति?” “ये मम अनुगामिनः सन्तः, मम अनुग्रहं, धनं, अन्नं च प्राप्नुवन्तः, ते अन्यराजान् सेवन्ति।” “तेषां नित्यं व्ययात्, दुरुपयोगात्, कोषः यः महद् कष्टेन सञ्चितः, शीघ्रं क्षीयते।” एवं राजा एतान् अन्यांश्च विषयान् चिन्तयन्, मेधसः आश्रमसमीपे एकं वणिकं ददर्श।