मार्कण्डेयपुराणम्

सा तेजस्विनी संज्ञा, सूर्यस्य दीप्तिं सुदुर्बरां सहमाना, तां न शक्नोति सहितुं, तदा चिन्तयितुं प्रचक्रमे। "किं करिष्यामि? कुत्र गमिष्यामि? कुत्र मे विश्रान्तिः स्यात्? कथं पतिः मयि न रोषं करिष्यति?" इति बहुधा विचारयन्ती, प्रजापतेः कन्या सा पुण्या, पितुः एव आश्रयणं श्रेष्ठमिति मनसि निश्चितवती। ततः स्वपितुः गृहम् गन्तुम् उद्यतासौ विश्रुतकीर्तिः स्वातः छायारूपमेकं ससर्ज, या सूर्याय प्रियासीत्। तस्यै साभाषत—"यथाहं भानौ गृहे व्यवहृतवती, तथैव त्वमपि तस्य पुत्रैः सह यथासूर्येण, सम्यक् व्यवहारं कुरु।" "मम गमनस्य विषये यद्यपि त्वां पृच्छेयुः, तर्हि त्वं न वक्तव्यं; सदा केवलं एतद् एव वद—'अहं संज्ञा नाम।'" छाया नाम सा उवाच—"देवि, तवाज्ञया केशेषु गृह्य यथोक्तं करिष्यामि; शापेन बाध्यमाना सत्यमेव वक्ष्यामि।" इति उक्त्वा, देवी सा ततोऽपि पितुः गृहम् अगच्छत्, तत्र तपसा पावितं त्वष्टारम् अपश्यत्। विश्वकर्मणा अपि महता सत्कार्य मानिता, सा पितुः गृहे किञ्चित्कालम् निरपराधा वसति स्म। ततः पितुः तया दीर्घकालं न स्थीयमानां दृष्ट्वा, स्नेहसन्मानपूर्वकं कन्यां सुशोभनाङ्गीं सम्बोधितवान्—"वत्से, यदि त्वां बहुदिनं पश्यामि, तदपि मे तानि दिनानि अर्धक्षणवत् इव; धर्मश्च तु हीयते। स्त्रीणां बन्धुषु दीर्घवासः न कीर्तिकरः; बान्धवानां कामोऽपि पतिगृहे एव स्थेयम्। त्वं त्रिलोकनाथेन पत्याऽऽयुक्ता, भास्करेण, मम गृहे न चिरं वस। अतः पत्युः गृहम् प्रतियाहि; अहं तव तुष्टः, त्वया पूजितोऽस्मि। पुनः माम् आलोकयितुम् आगन्तव्यं, शुभे।" एवं पित्रा समादिष्टा सा संज्ञा "एवं भवतु" इति प्रत्युवाच, पितरं सम्यक् पूजयित्वा, उत्तरकुरून् प्रति जगाम। सूर्यस्य तापं न इच्छन्ती, तस्य दीप्तेः भीता, सा तत्र अश्व्याकृतिं धारयित्वा तपः अचरत्। एतेन संज्ञेति मन्यमानः सूर्यः, द्वितीयायै भार्यायै, द्वौ पुत्रौ एकां कन्यां च जनयामास। छाया तु स्वपुत्रेषु अतीव स्नेहम् अकरोत्, न तु संज्ञायाः पुत्रद्वये कन्यायां च। सा दिवसान् प्रतिदिनम् अन्तरं कुर्वती सञ्चारसुखे च, मनुः धैर्येण सहे, यमस्तु न शशाक। क्रोधात् स यमः पादं समुत्क्षिप्य तां ताडयितुम् इच्छन्, सा तु क्षमावती, तं पादं न पातयामास। तदा छाया, क्रोधात् कम्पिताधरा कम्पितहस्ता च, यमं शशाप—"त्वं यतः माम् असदाचार्य, पितुः भार्यां, पादेन ताडयितुम् इच्छसि, तस्मात् अद्य तव पादः भूमौ पतिष्यति।" छायायाः शापं श्रुत्वा, यमः भीतः पितरं शरणं गत्वा प्रणम्य प्राह—"पितः, एषा महान् आश्चर्या, यद् माता स्नेहं त्यक्त्वा पुत्रं शपत्। मनुना यथा उक्तं, ममापि मतं तथा—पुत्रदोषेऽपि माता न दोषभाज्।" एवं यमस्य वचनं श्रुत्वा, तम् अन्धकारनाशकः भगवाँश् छायां आहूय पप्रच्छ—"क्व गता त्वम्?" सा प्रत्युवाच—"अहं संज्ञा, त्वष्टुः कन्या, विवस्वतः पत्नी; एते तव पुत्राः मया जाताः।" विवस्वता पुनः पुनः पृष्टा, सा सत्यम् न प्राकाशयत्; तदा क्रुद्धः स तेजस्वी तां शप्तुम् उद्यतवान्। तदा सा सर्वं यथावत् विवस्वते न्यवेदयत्; स च भगवाँस् तद् विज्ञाय त्वष्टुः गृहम् अगच्छत्। तत्र त्रैलोक्यपूजितः स त्वष्ट्रा परमया भक्त्या पूजितः। संज्ञायाः विषये पृष्टः स्रष्टा विश्वकर्मा तम् उक्तवान्—"सा तव प्रेषिता मया गृहम् आगता।" सूर्यः ध्यानपरः सन्, तां अश्व्याकृतिं धारयन्तीं उत्तरकुरुषु तपश्चरन्तीं दृष्टवान्। तस्याः तपसः प्रयोजनं स सूर्यः अवगच्छत्—"मम पतिः सौम्यरूपः शुभदर्शनः स्यात्" इति। तदा तेजस्वी सूर्यः संज्ञापितरं विश्वकर्माणं प्राह—"अद्य मम तेजः क्षपयितव्यम्।" देवैः स्तुतः विश्वकर्मा, संवत्सरपरिश्रमेण, सूर्यस्य तेजः क्षपयामास। मार्कण्डेय उवाच—इदानीं शृणु सावर्णेः, सूर्यपुत्रस्य, अष्टमस्य मनोः, उत्पत्तिं विस्तारतः। महायायायाः प्रभावेन, सावर्णिः सूर्यपुत्रः, मन्वन्तरपतिः अभवत्। पूर्वे स्वारोचिषे मन्वन्तरे, सुरथः नाम राजा, चित्रवंशसम्भूतः, पृथिवीं सम्यक् अपालयत्। स प्रजाः स्वसुतेषु जाताः इव पालयन्, शत्रुभिः—राजभिः, ये तस्य वंशं बलं च नाशयामासुः—प्रतिपन्नः। तैः अल्पैः अपि, स बलीयः राजा, युद्धे पराजितः।