यो जनः उत्तमस्य जन्मकथां सर्वदा शृणोति, सः कदापि वैरस्य पथं न प्राप्नोति। यः शृणोति वा पठति, तस्य प्रियपत्नीपुत्रबान्धवैर्युक्तं वियोगं कदापि न भवति। ब्राह्मण, तस्य मन्वन्तरं ते कथयामि—तत्र कः इन्द्रः आसीत्, के देवाः ऋषयः च आसीत्, तद् शृणु। मार्ताण्डः, यस्य माता विश्वकर्मणः कन्या रासी च, तस्य पत्नी संज्ञा नाम आसीत्। तस्यां भानुः उत्पन्नः। विवस्वतः पुत्रः मनुः बहुविधविद्याविशारदः आसीत्; तेन सः वैवस्वतः इति प्रसिद्धः। संज्ञा सूर्येण दृष्टा, तदा सा नेत्राणि निमील्य सूर्यस्य तेजः न सहन शक्नोति स्म। सूर्यः तस्याः क्रुद्धः तीक्ष्णं वचनम् उवाच—"यत् त्वं मम दर्शनकाले सदा नेत्राणि संयच्छसि, तस्मात् मूढे, जीवसंयमकः यमः तव पुत्रः भविष्यति।" मार्कण्डेयः उवाच—ततः देवी भीता चञ्चलदृष्टिं कृतवती। तस्याः नेत्रयोः चपलतां दृष्ट्वा सूर्यः पुनः उवाच—"यत् त्वं मम दर्शनकाले चञ्चलदृष्टिं कृतवती, तस्मात् तव कन्या, नदी विलोलानाम्नी, भविष्यति।" मार्कण्डेयः पुनः उवाच—एवं पतिस्य शापात् यमः च यमुना च, या महती प्रसिद्धा नदी, तस्याः पुत्रपुत्री अभवत्। सञ्ज्ञा सूर्यस्य तेजः कठिनेन सहन कृतवती; न सहन शक्नोति, तदा चिन्तयितुं प्रारभते—"किं करिष्यामि? कुत्र गच्छेयम्? कुत्र मे विश्रान्तिः स्यात्? कथं मे पति क्रुद्धः न भविष्यति?" बहुधा विचार्य, प्रजापतेः कन्या, सा पुण्यश्लोकिनी, पितुः आश्रयम् उत्तमं मन्यते। ततः पितुः गृहे गन्तुं निश्चित्य, सा तेजस्विनी स्वस्य छायारूपं निर्माय, यत् सूर्यस्य प्रियं आसीत्, तं निर्मितवती। तस्यै सञ्ज्ञा उवाच—"यथा अहं भानुगेहे आचरितवती, तथा त्वं अपि तस्य पुत्रैः सह, सूर्येण सह, यथायोग्यं आचर।" "प्रश्नः यदि कृतः, तव गमनं न प्रकाशय; सदा केवलं एतद् वद—'सञ्ज्ञा नाम्ना अहम्।'" छाया उवाच—"देवि, केशान् गृह्य तव आज्ञया, सत्यं वदिष्यामि; शापेन बाधिता सत्यं एव वदिष्यामि।" एवं उक्त्वा देवी पितुः गृहे अगच्छत्। तत्र विश्वकर्माणं तपसा पापविमुक्तं दृष्टवती। विश्वकर्मणा मह्याभिवादनं प्राप्तवती, सा पितुः गृहे किञ्चित्कालं निर्मलाचरणा स्थितवती। ततः पिता तस्याः अल्पकालस्थापनं दृष्ट्वा, तां सुशोभनाङ्गीं पुत्रीं स्नेहपूर्णं प्रशंस्य उवाच—"वत्से, यदि त्वां बहुदिनानि पश्यामि, तानि दिनानि अर्धक्षणवत् मे भान्ति; परन्तु धर्मः क्षीयते।" "स्त्रीणां बान्धवेषु दीर्घवासः न सम्मानं जनयति; बान्धवानां इच्छा या पतिगृहे तिष्ठेत्।" "त्वं त्रिलोकनाथेन सूर्येण पतिसंयुक्ता, पितृगृहे दीर्घकालं न तिष्ठ।" "गच्छ पतिगृहम्; अहं तव पूजया तुष्टः। पुनः दृष्ट्वा माम् आगच्छ, शुभे।" मार्कण्डेयः उवाच—पितुः एतद् वचनं श्रुत्वा, सा "एवमस्तु" इति उत्तरम् दत्त्वा, पितुः पूजां कृत्वा, उत्तरकुरुषु अगच्छत्। सूर्यस्य तापं न इच्छन्ती, तेजः भीता, तत्र अश्वरूपे तपः कृतवती। सूर्यः तां सञ्ज्ञां मन्यन्, द्वितीयायै पत्न्यै द्वौ पुत्रौ एकां सुशोभनां कन्यां च उत्पादितवान्। छाया स्वस्य पुत्रेषु अत्यन्तं स्निग्धा आसीत्; किन्तु सञ्ज्ञायाः पुत्रपुत्र्योर् प्रति तादृशं न आसीत्। लालनास्वादनेषु दिने दिने भेदं कृतवती; मनुः धैर्येण सहन कृतवान्, यमः तु न शक्ता। क्रुद्धः, यमः पादं उत्तोल्य तां ताडयितुं इच्छति, किन्तु सा सहिष्णु, तस्य पादं न पतितवती। ततः छाया, क्रोधेन अधरकम्पितवदना, हस्तचञ्चला, यमं शप्तवती—"यत् त्वं मम, पितृपत्नीं, पादेन ताडयितुं इच्छसि, तस्मात् तव पादः भूमौ पतिष्यति।" मार्कण्डेयः उवाच—मातुः शापं श्रुत्वा, यमः भयपूर्णः, पितरं समीपं गत्वा, नमस्कृत्य, उवाच— "पितः, एषा महती आश्चर्यः, यं कश्चन न श्रुतवान्—माता, पुत्रं त्यक्त्वा, शापं ददाति। मनुना यथा उक्तम्, मम अपि मन्यते—पुत्रः दोषी अपि, माता दोषिणी न भवति।" मार्कण्डेयः उवाच—यमस्य एतद् वचनं श्रुत्वा, तमः नाशकः भगवन् छायां आह्वयन्, तां पृष्टवान्—"क्व गतासि?" सा उवाच—"सञ्ज्ञा अहम्, त्वष्टुः पुत्री, विवस्वतः पत्नी; एते तव पुत्राः मम जाताः।" पुनः विवस्वतः बारं बारं पृच्छन्, सा सत्यम् न प्रकाशयति। तदा क्रुद्धः तेजस्वी तां शप्तुं उद्युक्तः। ततः सा सर्वं विवस्वते यथावत् उक्तवती; स च भगवन् तत्त्वं ज्ञात्वा, त्वष्टुः गृहे अगच्छत्। तत्र, त्रिलोकपूजितः सूर्यः, त्वष्ट्रा परमभक्त्या सम्मानितः।