मार्कण्डेयः कथां प्रवृत्तवान्— वीर्यवान् राजा, तस्य कृतं उपकारं नागराजकन्या हृदयेन स्वीकृत्य, स्नेहपूर्वकं तं सम्बोधितवती। सा उवाच— “राजन्, तव पुत्रः महावीर्यवान् भविष्यति; अस्य भूमौ तस्य राज्यचक्रं अजेयम् स्यात्। स सर्वशास्त्रसारज्ञः, धर्मनिष्ठः, बुद्धिमान् च; स मन्वन्तरस्य अधिपः, मनुः एव भविष्यति।” एवं वरं दत्त्वा, नागराजकन्या मित्रं आलिङ्ग्य, पातालं पुनः अगच्छत्। तत्र भूमिपतिः तया सह सुखं उपभूय, दीर्घकालं प्रजाः रक्षितवान्। कालान्तरे तस्य महात्मनः पुत्रः अभवत्— पूर्णचन्द्रवत् शोभनः, समग्रः, रमणीयः। तस्य जन्मे सति, सर्वे जनाः हर्षिताः; दिव्यढक्काः निनादिताः, पुष्पवृष्टिः अपतत्। तस्य रूपं, भविष्यत्, स्वभावं च दृष्ट्वा, समागताः ऋषयः ‘उत्तम’ इति नाम दत्तवन्तः। उत्तमवंशे, शुभकाले, उत्तमलक्षणसम्पन्नः स उत्तमः इति विख्यातः भविष्यति। मार्कण्डेयः पुनः उवाच— उत्तमस्य पुत्रः, उत्तमनामधेयः, मनुः अभवत्। हे भागुरे, तस्य महात्मनः महिमानं मम वचनात् शृणु। यः उत्तमस्य सर्वं चरितं जन्म च नित्यं शृणोति, स कदाचित् वैरं न प्राप्नोति। शृणोति वा पठति वा, तस्य प्रियपत्नीपुत्रबान्धववियोगः न भवति। हे ब्राह्मण, तस्य मन्वन्तरस्य वर्णनं शृणु; तत्र इन्द्रः कः, देवाः ऋषयः च के, इति शृणु। मार्ताण्डः, रासेः विश्वकर्मणः कन्यायाः पुत्रः, तस्य पत्नी संज्ञा; तस्याṃ भानुः जातः। विवस्वतः पुत्रः मनुः, बहुशास्त्रनिपुणः, तस्मात् स वैवस्वतः इति प्रसिद्धः। संज्ञा सूर्येण दृष्टा, नेत्राणि निमीलितवती; सूर्यः तया क्रुद्धः कठोरं वचनं उवाच— “यः सदा मां दृष्ट्वा नेत्राणि सीमन्, तव पुत्रः यमः, भूतसंयमकः, भविष्यति।” मार्कण्डेयः पुनः उवाच— देवी भयात् चञ्चलदृष्टिं कृतवती; सूर्यः तस्याः चञ्चलदृष्टिं दृष्ट्वा पुनः उवाच— “यः सदा मां दृष्ट्वा दृष्टि चञ्चला, तव कन्या, विलोलानदी नाम्ना, भविष्यति।” मार्कण्डेयः पुनः— ततः, पतिस्य शापात्, संज्ञायाः यमः च यमुना महती नदी च अभवत्। सञ्ज्ञा सूर्यस्य तेजः सहनं कठिनतया कृतवती; न शक्ता, चिन्तयितुं आरभत— “किम् करिष्यामि? कुत्र गच्छामि? कुत्र शमं लभे? कथं पति न रोषं करिष्यति?” बहुधा चिन्तयन्ती, प्रजापतेः कन्या, शुभा, पितृगृहं शरणं उत्तमं इति मनसि अकल्पयत्। पितृगृहं गन्तुं निश्चित्य, सञ्ज्ञा स्वात् छायारूपं निर्मितवती, या सूर्यस्य प्रियः। सा छायायै उवाच— “यथा अहं भानुगृहे व्यवहृतवती, तथा त्वं अपि तस्य पुत्रैः सह, सूर्येण सह, सम्यक् आचारं कुरु। यद्यपि पृष्टा, मम गमनं न प्रकाशय; सञ्ज्ञा नाम्ना एव वद।” छाया उवाच— “देवि, तव आज्ञया, केशग्रहणेन, यथा उक्तं, तथा करिष्यामि; शापे सत्यं वदिष्यामि।” एवं उक्त्वा, देवी पितृगृहं अगच्छत्; तत्र तपसा पापविमुक्तं त्वष्टारं दृष्टवती। विश्वकर्मणा अपि मह्यं सत्कारं लब्ध्वा, सा पितृगृहे किञ्चित् कालं निर्व्याजं स्थितवती। पिता ताम् दीर्घकालं न स्थिता इति ज्ञात्वा, सुन्दरीं कन्यां स्नेहसम्पन्नः प्रशशंस। उवाच— “बालिके, यदि त्वां बहुदिनं पश्यामि, तानि दिवसाः निमेषार्धवत्; धर्मः अपचीयते। स्त्रीणां स्वजनगृहे दीर्घवासः न कीर्तिकरः; स्वजनाः इच्छन्ति यत् स्त्री पतिगृहे स्थातव्या। त्वं त्रैलोक्यनाथेन पत्या सह, पुत्रि, पितृगृहे दीर्घकालं न स्थातव्या। गच्छ, पतिगृहं; अहं तव सत्कारं कृतवान्, तुष्टः अस्मि। पुनः आगन्तव्या।” मार्कण्डेयः पुनः— पित्रा उक्ता, सा “एवं स्यात्” इति उक्त्वा, पितरं पूज्य, उत्तरकुरुषु अगच्छत्। सूर्यस्य तापं न इच्छन्ती, तेजः भीता, तत्र अश्वरूपेण तपः कृतवती। सूर्यः, सञ्ज्ञा इति मन्यते, द्वितीयायै पत्न्यै, द्वौ पुत्रौ एकां कन्यां च जनयामास। छाया स्वपुत्रेषु विशेषं स्नेहं कृतवती, सञ्ज्ञायाः पुत्रद्वये कन्यायां च तादृशं न कृतवती। स्नेहसंसर्गे, दिनप्रतिदिनं भेदं कृतवती; मनुः सहिष्णुः, तं सहनं कृतवान्, यमः तु न शक्ता। सः क्रोधात् पादं उत्तोल्य तां ताडयितुं इच्छत्; सा सहिष्णुता, पादं न पतितवती।