राज्ञः भार्या सस्मितमुवाच—"यदि त्वं, राजन्, मयि सदा कृपया प्रवर्तसे, तर्हि मम यथार्हं वरं ददातु मे भगवन्।" राजा तु तामभ्यधात्—"यत्कामयसे तद्वद निर्भयम्। त्वया न किञ्चिदप्राप्यं, भयेनेव किंचित्? अहं सर्वथा तव वशे स्थितः।" ततो भार्या पुनरुवाच—"मम हेतोः मम सखी सर्पकन्यया शापिता मूकत्वं प्राप्तवती। यदि त्वं, मयि स्नेहात्, तस्याः मूकत्वं निवारयितुं समर्थः, तर्हि मम प्रियार्थं किमर्थं न कुर्याः?" ततः स राजा ब्राह्मणं पप्रच्छ—"किं कर्तव्यं स्यात् अस्याः मूकत्वनिवृत्तये?" स ब्राह्मणस्तु तस्मै राज्ञे सम्यक् उपदिदेश। ब्राह्मणः प्रोवाच—"राजन्, तवाज्ञया अहं सरस्वत्याः होमं करिष्यामि। तव भार्या ऋणात् विमुच्यतां, वाचा च पुनर्युज्यताम्।" ततः स उत्तमः ब्राह्मणः तस्यै सरस्वतीहोमं कृत्वा, सरस्वतीस्तोत्राणि मनसा जपन् तस्थौ। तदा गार्गा, वाचा पुनः संपन्ना, पाताले स्थित्वा जगाद—"मम सखीहितं महदिदं दुष्करं च, तस्याः पतिना कृतम्।" वाचं पुनः प्राप्य नन्दा शीघ्रं नगरीं प्रतिजगाम, तत्र च सखीमालिङ्ग्य, सर्पकन्या हृष्टा बभूव। सा सर्पकन्या, राजानं पुनः पुनः शुभवाक्यैः स्तुत्वा, आसने उपविश्य मधुरया वाचा प्रोवाच—"वीर, त्वया मम कृतं उपकारं हृदि स्थापयामि। शृणु यत् वक्ष्यामि।" "राजन्, तव पुत्रः महाबलः भविष्यति; तस्य चक्रं पृथिव्यां अजितं भविष्यति। स सर्वशास्त्रार्थवित् धर्मनिष्ठश्च, मन्वन्तरपतिः, स एव मनुः भविष्यति।" एवं वरं दत्वा, सर्पराजस्य कन्या सखीमालिङ्ग्य पातालं प्रतिपेदे, ऋषे। तत्र भूमिपतिः तया सह रममाणः दीर्घकालं प्रजाः पालयन् अवसत्। ततः स महाप्रतापी राजा पुत्रं लब्धवान्, यथा पूर्णचन्द्रः शुक्लपक्षे शोभते। तस्य जन्मनि सर्वे जनाः प्रमुदिताः; दिव्यदुन्दुभयः निनदुः, पुष्पवृष्टिश्चाभवत्। तं शोभनं रूपं, भविष्यद्भावं, चारित्रं च दृष्ट्वा, समागताः ऋषयः तस्य 'उत्तम' इति नाम चक्रुः। स उत्तमवंशे, शुभकाले, उत्तमलक्षणसम्पन्नः उत्तम इति प्रसिद्धः भविष्यति। मार्कण्डेय उवाच—"उत्तमस्य पुत्रः, 'उत्तम' इत्येव ख्यातः, मनुः अभवत्। हे भागुरे, तस्य महिमानं मत्तः शृणु। यः उत्तमस्य चरित्रं जन्म च सदा शृणोति, स कदापि रिपुषु न पतति। शृण्वन् वा पठन् वा, प्रियदारपुत्रबान्धववियोगः न भवति।" "ब्राह्मन्, तस्य मन्वन्तरं कथयिष्यामि; तत्र कः इन्द्रः, के च देवा, मुनयश्च, शृणु।" मार्ताण्डः, रासेः तथा विश्वकर्मणः कन्यायाः पुत्रः, तस्य भार्या संज्ञा नाम आसीत्; तस्यां भानुः जातः। विवस्वतः पुत्रः मनुः, नानाविधानां विद्यायाः पारङ्गतः, 'वैवस्वत' इति प्रसिद्धः। संज्ञा, सूर्येण दृष्टा, नेत्राणि निमील्य तस्थौ; सूर्यः, कोपेन, तामिदं कठोरं वचनं प्रोवाच—"यतः मां पश्यन्ती त्वं सदा नेत्राणि यच्छसि, अतः, मूढे, त्वं यमं, संयमकं प्रजासु, जनयिष्यसि।" मार्कण्डेय उवाच—"ततस्तस्याः देवी भयात् चञ्चलदृष्टिं चकार; तस्याः नेत्रयोः चपलत्वं दृष्ट्वा, सूर्यः पुनरुवाच—'यतः मां पश्यन्ती त्वं चञ्चलदृष्टिः अभवः, अतः कन्यां जनयिष्यसि, या नदी विलोलाख्या भविष्यति।'" मार्कण्डेय उवाच—"एवं पतिशापात् तस्याः यमः च यमुना च, या महती प्रसिद्धा च नदी, जातौ।" संज्ञा, तेजसा सूर्यस्य सहनं दुःखेन अकुरुत; न सहन्ती, चिन्तयामास—'किं करिष्यामि? कुत्र गच्छेयम्? कुतः मे विश्रान्तिः स्यात्? कथं मे पतिः न कुप्येत्?' इति। बहुधा विचिन्त्य, प्रजापतेः कन्या सा पुण्या, पितुः आश्रयणं श्रेयः इति मनसाकरोत्। तदा तस्याः पितृगृहगमनाय निश्चया जाता; सा तेजस्विनी स्वस्य छायारूपं निर्माय, या सूर्याय प्रिया आसीत्, तस्यै उवाच—"यथा अहं भानुगेहे आचारं कृतवती, तथा त्वं अपि तस्य पुत्रैः सह, सूर्येण सह, सम्यक् आचर।" "यदि कदापि पृष्टा, मम गमनं एवं न वद; सदा केवलं एतद्वद—'अहं संज्ञा नाम।'" छाया तामुवाच—"देवि, केशेषु गृह्य, तवाज्ञया यथोक्तं करिष्यामि; शापात् यथार्थं सत्यं वदिष्यामि।" एवं उक्त्वा देवी पितुः गृहमगच्छत्; तत्र तपसा पावितं त्वष्टारं ददर्श। सापि विश्वकर्मणा महता आदरेण पूजिता, तत्र पितुः गेहे किञ्चित्कालं निरदोषा निवसत्। ततः पितरं ताम् अल्पकालं स्थितां दृष्ट्वा, स तां सुशोभनाङ्गीं कन्यां स्नेहात् महता सम्मान्य, प्रेम्णा स्तोतुं प्रचक्रमे।