राज्ञः सौम्यभ्रुवां पत्नी यत्र निवसति, तस्मात् स्थलात् सा तव समीपं नीत्वा, त्वयि परं स्नेहम् अवाप्स्यतीति ब्राह्मणेन राजानं समुद्धिश्य प्रोक्तम्। ततः मर्कण्डेय उवाच—एवं ब्रुवति तस्मिन् विप्रे, राजा सर्वसामग्रीं समानीय, स ब्राह्मणश्रेष्ठः तद्विधानं यज्ञं चकार। सः ब्राह्मणः सप्तवारं तं विधिं पुनः पुनः राज्ञः पत्न्याः संयोगार्थं समारभत। यदा महर्षिः तस्याः स्वपतेः प्रति सख्यं समुत्पन्नमिति ज्ञातवान्, तदा स ब्राह्मणः राजानम् इदं वचनम् अवदत्—“आनय, नरश्रेष्ठ, या तव समीपं विधिना आकर्षिता; तया सह रमस्व, भक्त्या च यज्ञान् कुरु।” एवं ब्राह्मणेन उक्तः राजा विस्मितः सन्, तं महाबलिनं सत्यशीलं रात्रिचरं स्मृतवान्। स्मृतमात्रेण स रात्रिचरः त्वरया राज्ञः समीपमागत्य, महर्षिं प्रणम्य, “किं करवाणि?” इति प्राह। राजा सर्वं विस्तरेण निवेद्य, स रात्रिचरः पातालं गतः, तत्र राज्ञीं आनयित्वा तस्मै प्रददौ। सा स्नेहवशात् समानीता, पतिं दृष्ट्वा हृष्टा, पुनः पुनः “अनुगृहाण” इत्युक्तवती। ततः राजा हर्षेण पत्नीं परिष्वज्य, “प्रिये, अहं तव प्रति संतुष्ट एव; पुनः किं हेतुना इदं वदसि?” इत्युवाच। पत्नी प्रत्युवाच—“राजन्, यदि त्वया मयि अनुग्रहः सत्यमेव, तर्हि अहं त्वत्तः योग्यं वरं याचे।” राजा उवाच—“या ते कामना, सा निरभिलम्बं वद; त्वया किमपि दुर्लभं नास्ति, अहं सर्वथा तव वशः।” पत्नी उवाच—“मम सख्याः नागकन्यया शापेन सा मूकत्वम् आपन्ना; यदि त्वं मयि स्नेहात् तस्याः मूकत्वं निवारयितुं समर्थः, तत् किमर्थं मम कृते न करोषि?” मर्कण्डेय उवाच—ततः राजा तं ब्राह्मणं पृष्टवान्—“किं क्रियतेन्यत्र तस्याः मूकत्वनिवारणाय?” स च तस्मै सम्यग् उपदिष्टवान्। ब्राह्मण उवाच—“राजन्, तवाज्ञया अहं सरस्वत्याः यज्ञं करिष्यामि। तव भार्या ऋणात् विमुच्यतां, तस्याः वाक्सिद्धिर्भवतु।” मर्कण्डेय उवाच—स ब्राह्मणश्रेष्ठः तस्यै सरस्वतीयज्ञं कृत्वा, एकचित्तः सरस्वतीस्तोत्राणि जपितवान्। ततः गर्गा वाच्यभवन्, पाताले वदन्ती—“मम सख्यै महद् दुष्करं कृतं तस्याः पत्या।” वाक्सिद्धिं लब्ध्वा, नन्दा शीघ्रं पुरीं प्रत्यागता, तत्र सखीम् आलिङ्ग्य नागकन्या मुदिता बभूव। सर्वमङ्गलैः वचोभिः राजानं पुनः पुनः स्तुत्वा, नागकन्या आसने उपविश्य, मधुरं वचनम् उवाच—“वीर, यदद्य मयि त्वया कृतं तद् मम हृदयं जितम्; शृणु यद् वक्ष्यामि।” “राजन्, तव पुत्रः महाबलः भविष्यति; तस्य चक्रं पृथिव्याम् अजय्यं भविष्यति। स सर्वविद्याविशारदः, धर्मनिष्ठश्च, मन्वन्तराधिपः, स एव मनुः भविष्यति।” मर्कण्डेय उवाच—एवं वरं दत्त्वा, नागराजस्य कन्या सखीम् आलिङ्ग्य पातालं प्रत्यपद्यत, मुने। तत्र भूमिपतिः तया सह रममाणः, दीर्घकालं प्रजाः पालयन् व्यतीतवान्। ततः तस्मै महात्मने पुत्रः जातः, यथा पूर्णचन्द्रः शुक्लपक्षे विराजते। तस्य उत्तमे जन्मनि, सर्वे जनाः प्रमुदिताः; दिव्यदुन्दुभ्यः निनदिताः, पुष्पवृष्टिः चासीत्। तस्य रूपं, भविष्यत्, स्वभावं च दृष्ट्वा, समागताः ऋषयः तस्मै ‘उत्तम’ इति नाम ददुः। स उत्तमः शुभकुले, शुभे मुहूर्ते, उत्तमाङ्गः, उत्तम इति प्रसिद्धः भविष्यति। मर्कण्डेय उवाच—उत्तमस्य पुत्रः ‘उत्तम’ इति ख्यातः मनुः अभवत्; भगूरिन्, तस्य महिमानं मम शृणु। यः उत्तमस्य सर्वकथां जन्म च शृणोति, स कदाचन रिपुषु न पतति। यः शृणोति वा पठति वा, तस्य प्रियतमा भार्याः, पुत्राः, बान्धवाः च न कदापि व्यपेयुः। ब्राह्मन्, तस्य मन्वन्तरं कथयिष्यामि; तत्र कः इन्द्रः, के देवाः, ऋषयः के इति शृणु। मार्ताण्डः, यस्य माता विश्वकर्मणः कन्या, तस्य पत्नी संज्ञा नाम आसीत्; तस्यां भानुः जातः। विवस्वतः पुत्रः मनुः, नानाविधविद्याविशारदः, ‘वैवस्वतः’ इति ख्यातः। यदा संज्ञा सूर्येण दृष्टा, तदा सा नेत्रे निमील्य, सूर्यः क्रुद्धः ताम् उवाच—“यतः मां दृष्ट्वा सदा नेत्रे संयच्छसि, तस्मात् मूढे, यमं लोकसंयमकं पुत्रं जनयिष्यसि।” मर्कण्डेय उवाच—ततः देवी भीता, चञ्चलदृष्टिं चकार; तस्याः नेत्रयोः चपलत्वं दृष्ट्वा सूर्यः पुनः उवाच—“यतः मां दृष्ट्वा दृष्टिश्चपला, तस्मात् कन्यां नदीरूपिणीं विलोला नाम जनयिष्यसि।” मर्कण्डेय उवाच—एवं पतिशापात्, संज्ञायाः यमः च, प्रसिद्धा या नदी सा यमुनाच, जातौ।