नगरवासिनां वचोभिः स हरिश्चन्द्रः संतप्तचित्तः सन्, तस्य स्थितिं दृष्ट्वा क्रोधविस्फारितलोचनः विश्वामित्रः समीपमागत्य कोपगद्गदया वाचा तमुवाच—“धिक् त्वां, दुष्टाचारिन्! मिथ्यावाक्यं कुटिलं भाषसे। मम राज्यं दत्त्वा पुनः किं कारणं त्वया तदपहरितुमिच्छति?” इति कर्कशैः शब्दैः स मुनिना प्रलप्यमानः स राजा कम्पमानः सन्, “गच्छामि” इत्युक्त्वा शीघ्रं प्रियतमा पत्न्या सह तस्य करं गृहीत्वा निर्गतः। तदा स राजा क्लान्तया तया सदारया सह गच्छन्, कौशिकः तां कृशां दण्डेन ताडयामास। तया ताडितायां दुःखार्तः स हरिश्चन्द्रः केवलं “गच्छामि” इत्युक्त्वा मौनमास्थाय ययौ। तस्मिन्नेव काले पञ्च दयालवो देवा समागत्य परस्परं चोचुः—“एष पापात्मा विश्वामित्रः केषु लोकेषु गमिष्यति? येन यज्वा स्वकीयात् राज्यात् पतितः। केन श्रद्धया वयं महायज्ञे मन्त्रैः प्रेषिताः सुतं सोमं पीत्वा हृष्टाः गमिष्यामः?” इति। तेषां वचः श्रुत्वा क्रोधसंरक्तचित्तः कौशिकः तान् शप्त्वा उवाच—“यूयं सर्वे मानुषत्वं प्राप्स्यथ।” तैः प्रशमितः स महर्षिः पुनः उवाच—“मानुषत्वेऽपि वः सन्ततिः न भविष्यति; न पत्न्याः ग्रहणं, न मत्सरः; कामक्रोधविवर्जिताः पुनः देवत्वं यास्यथ।” ततः ते देवाः स्वांशेन कुरुकुले अवतीर्य द्रौपद्याः गर्भे पाण्डुपुत्रत्वेन अभवन्। अतः पञ्च पाण्डवाः तस्मिन् महर्षेः शापात् पत्नीं न गृहीतवन्तः। एवं पाण्डुपुत्रकथायाः मूलं सर्वं ते कथितम्; चतुष्प्रश्नः अपि गीयते। किमन्यत् श्रोतुमिच्छसि? ततः जैमिनिः उवाच—“त्वया मम प्रश्नानुसारं सर्वं सम्यक् वर्णितम्। हरिश्चन्द्रकथायां मम महती जिज्ञासा अस्ति। स महात्मा परं दुःखं सहमानः कच्चित् अन्ते सुखं प्राप्नोत्, ब्रह्मन्?” इति। विश्वामित्रवचनं श्रुत्वा राजा शनैः निर्गत्य, शोकार्ता सा शैव्या पत्नी च रोहितः पुत्रश्च पृष्ठतः अन्वयुः। स भूमिपतिः दिव्यां काशीनगर्यां जगाम, या मानवोपभोगाय न, त्रिशूलधारिणः रक्षितत्वात्। दुःखार्तः स राजा पद्भ्यां तत्र गच्छन्, भर्त्स्यया सह नगरं प्रविश्य विश्वामित्रं तत्र स्थितं दृष्टवान्। तं दृष्ट्वा राजा विनीतः प्रणतोऽभवत्, स च अञ्जलिं कृत्वा महर्षिं प्राह—“भगवन्, मम आयुः, पुत्रः, एषा च पत्नी; यद् यच्छ्रेयस्करं भवता काम्यते तत् सन्दत्तव्यं। यदि अन्यत् किंचित् कार्यं अस्ति, तदपि अनुमन्यताम्।” विश्वामित्रः उवाच—“मासः पूर्णः, राजन्; राजसूयदक्षिणां यां वदित्वानसि तां देहि।” हरिश्चन्द्रः उवाच—“ब्राह्मण, अद्य एव मासः पूर्णः। कृपया किञ्चित् प्रतीक्ष्य अवशिष्टां दक्षिणां गृह्णातु।” विश्वामित्रः प्रत्युवाच—“एवं भवतु, नृपश्रेष्ठ; पुनरागमिष्यामि। अद्य यदि न दास्यसि, शापं दास्यामि।” एवं उक्त्वा स मुनिः निर्गत्य, राजा चिन्तयामास—“कथं प्रतिज्ञातां दक्षिणां दास्यामि? मम सुहृदः कुत्र, धनं च कुत्र? दानग्रहणं मम निषिद्धम्; कथं विनाशं गच्छेयम्? आत्मानं त्यजामि वा? कस्यां दिशि गच्छेयम्? प्रतिज्ञां न दत्त्वा यदि विनश्येयम्—निचैः पतिष्यामि, पापात्मा, ब्रह्मणः हृदि कृमिः स्याम्; अथवा आत्मानं विक्रेयम्—एवमेव श्रेयः।” राजानं चिन्तार्तं दीनं मूकं दृष्ट्वा तदा तस्य पत्नी बाष्पपूरितया वाचा तमुवाच—“त्यज शोकं, नरश्रेष्ठ, सत्यं पालय; सत्यत्यागी श्मशानवत् परित्याज्यः। पुरुषस्य सत्यरक्षा श्रेयसी धर्मः। यः सत्यं न पालयति, तस्य सर्वेऽपि यज्ञदानादयः निष्फलाः। सत्यं श्रुतिषु परं कथितम्; अनृतं तु चपलानां पतनहेतुर्भवति। सप्ताश्वमेधराजसूययाज्यः अपि राजा एकेन अनृतवाक्येन स्वर्गात् पतति।” सा रुदती, “मम पुत्रो जातः” इत्युक्त्वा, अश्रुपूर्णलोचना बभूव। तदा राजा तामुवाच—“धैर्यं धारय, शुभे; मा शोचः; पुत्रः जीवति। किं वक्तुमिच्छसि, गजेन्द्रगामिनि?” तदा पत्नी उवाच—“राजन्, मम पुत्रो जातः; पतिव्रतानां पुत्रः फलम्। अतः मां द्रव्येण सह ब्राह्मणाय दानं कुरु।” एवं श्रुत्वा राजा मूर्च्छितः पतितः; चेतनां लब्ध्वा तीव्रशोकवशात् विलपन् उवाच—“एषः महाशोकः, प्रिये, यत् त्वं मां एवं भाषसे। कच्चित् तव पूर्वस्मिन्नेव हास्यं मधुरवचनं च मया कृतं विस्मृतम्? हन्त, हन्त! कथं त्वं निर्मलस्मिता इदं वक्तुम् अशक्नुवती? कथं अहम् अपि एतादृशं वाक्यं वक्तुं समर्थः स्याम्?” एवं स हरिश्चन्द्रः धर्मसंशयेन संतप्तः, सत्यपालनाय चेष्टमानः, पत्नीपुत्रयोः सह दुःखं वहन्, विश्वामित्रस्य वचनानुसारं जीवनं यापयामास।