नन्दः परत्र तेषां कृते कर्माणि करोति, किन्तु तत्र तेन न मान्यते; तत्र सहवासिनां मध्ये तस्य न स्नेहः जायते। सः पूर्वसखिषु उदासीनः भवति, अपरैः सह स्नेहम् उपजायते; एवं सत्त्व-रजःसमन्वितः महत्तरः निधिः अपि एवं वर्तते। सः निधिः नीलः इति कथ्यते; येन सह पुरुषः संयुक्तः भवति, सः तस्य स्वभावं प्राप्नोति, वस्त्राणि, कर्पासम्, धान्यानि, फलानि, पुष्पाणि च लभते। सः मुक्ताफलानि, प्रवालम्, शङ्खं, शुक्तिकां चान्यं च जलसम्भूतं द्रव्यम्, काष्ठादिकं च प्राप्नोति। तेन तेषां क्रयविक्रये संलग्नः सः अन्यत्र मनो न स्थापयति; सरांसि, तडागानि, उद्यानानि च निर्माति। सः नद्याः सेतून् करोति, वृक्षान् रोपयति; गन्ध, पुष्पादीनां भोगान् अनुभूय, पुनः जन्म लभते। अन्यः अपि नोलः नाम निधिः अस्ति, यः त्रिषु पीढिषु तिष्ठति; रजस्तमःसमन्वितः अन्यः शङ्खः नाम निधिः अपि अस्ति। तेन अपि, हे ब्राह्मण, पुरुषः तस्य गुणैः युक्तः भवति; किन्तु सः केवलं एका व्यक्तेः भवति, अन्यत्र न गच्छति। यस्य निधिः शङ्खः, हे क्रौष्ठुकि, तस्य स्वभावं शृणु: सः स्वयमेव उत्तमं भोजनं करोति, उत्तमानि वस्त्राणि धारयति। तस्य परिचारकाः हीनं भोजनं कुर्वन्ति, न च उत्तमानि वस्त्राणि धारयन्ति; सः स्वपत्नीभ्रातृपुत्रश्वशुरादिषु उदारं दानं न करोति; शङ्खनिधिधरः पुरुषः सदा केवलं स्वजीवनोपायमेव चिन्तयति। एवं एते निधयः पुरुषाणां धनदाः देवताः इति प्रसिद्धाः। ये निधयः मिश्रिता भवन्ति, तेषां फलं मिश्रस्वभावानुसारं भवति; यथोक्तं, निधेः स्वभावं दृष्ट्वा तदनुरूपं फलम् आप्नोति। ततः, स्वनगरं प्राप्तः राजा तं ब्राह्मणं धर्मपत्नीसमेतं हृष्टमनसो दृष्टवान्। स ब्राह्मणः उवाच—"राजेन्द्र, धर्मरक्षणेन मया तृप्तिः प्राप्ता; त्वया धर्मज्ञेन मम भार्या प्रत्यागता।" राजा उवाच—"ब्राह्मणश्रेष्ठ, स्वधर्मपालनेन त्वं तृप्तः; वयं तु दुःखिता, येषां भार्याः गृहे न सन्ति।" ब्राह्मणः उवाच—"राजन्, यदि सा मृगैः विपिने भुक्ता आसीत्, तर्हि त्वं अन्यां भार्यां किमर्थं न गृहीतवान्? क्रोधवशात् धर्मं न रक्षितवान्।" राजा उवाच—"मम प्रिया मृगैः न भुक्ता, सा जीवति, तस्याः आचारः निर्मलः; कथं अहं तथा कर्तुं शक्नोमि?" ब्राह्मणः उवाच—"यदि तव भार्या जीवति, न च पतिव्रता विहीना, तर्हि ताम् अपत्नीव कृत्वा कं पापं कृतवान्?" राजा उवाच—"ब्राह्मण, अपि च सा प्रत्यागता, सदा मयि अप्रसन्ना; सा दुःखमेव जनयति, न सुखम्, मयि न स्नेहं करोति। अतः तस्याः मयि प्रीतिः जायेत इति त्वया प्रयत्नः कर्तव्यः।" ब्राह्मणः उवाच—"तव तुष्ट्यर्थं मैत्रीकामिनां हितं कर्म करिष्ये; ताम् तव प्रियतां करिष्यामि।" सा एव पतिपत्नीस्नेहस्य परमा हेतुः, नृपश्रेष्ठ; तस्याः तथा पुत्रस्य च तान्तवेष्टिं करिष्यामि। यत्र तव शोभनभ्रुवः पत्नी वसति, तस्मात् स्थलात् सा तव समीपं आनीता, तव परं स्नेहं प्राप्स्यति।" एवं ब्राह्मणेन उक्तः राजा सर्वाणि आवश्यकद्रव्याणि आनयत्, स च ब्राह्मणश्रेष्ठः तं कर्मकार्यम् अकरोत्। तदा सः ब्राह्मणः सप्तवारं पुनः पुनः तं कर्मकार्यम् अकुरुत, राज्ञः स्वपत्नीसंयोगाय। तदा महर्षिः तस्याः स्वपत्यौ मैत्रीसमुत्पत्तिं विज्ञाय, ब्राह्मणः राजानम् उवाच—"नरश्रेष्ठ, या तव समीपं अनयता कर्मणा आकर्षिता, तां आनय; तया सह सुखानि भुङ्क्ष्व, यज्ञांश्च भक्त्या कुरु।" एवं ब्राह्मणेन उक्तः राजा विस्मितः सन्, तं महाबलं सत्यम् रात्रिचरं स्मरामास। स स्मृतः सः रात्रिचरः त्वरितं राजानं उपेत्य, महर्षये प्रणम्य उवाच—"किं करवाणि?" राजा सर्वं विस्तारतः निवेद्य, सः पातालं गतः, रानीं प्रत्यानीय, राज्ञे प्रददौ। सा स्नेहेन समन्विता तत्र आनीता, पतिं दृष्ट्वा हर्षपूर्णा, पुनः पुनः "अनुग्रहीतव्यं" इति प्राह। तदा राजा तां गर्विता भार्यां समालिङ्ग्य, "प्रिये, अहं पूर्वमेव तुष्टः, पुनः पुनः किमर्थं वदसि?" इति उवाच। पत्नी उवाच—"राजन्, यदि तव मनः मयि अनुग्रहे सदा प्रवृत्तम्, तर्हि अहम् एकं याच्ञां करिष्ये—मम यथोचितं मे दातव्यम्।" राजा उवाच—"यत् इच्छसि, तद् निर्भयम् उक्त्वा याचस्व; तव किञ्चन अप्राप्यं नास्ति, अहं सर्वथा तव वशे स्थितः।" सा उवाच—"मम सखी तस्याः सर्पकन्यकया शापेन मूकत्वं प्राप्ता; अतः सा मूकत्वं प्राप्तवती। यदि त्वं मम प्रीत्यर्थं तस्याः दोषं निवारयितुं समर्थः, तर्हि किमर्थं मम कृते तत् न करोषि?" मार्कण्डेय उवाच—ततः राजा तं ब्राह्मणं पप्रच्छ, "एतदर्थं किं कर्तव्यम्?" स च ब्राह्मणः तस्मै उपदिदेश। ब्राह्मणः उवाच—"राजन्, तव आज्ञया अहं सरस्वतीयज्ञं करिष्यामि; तव भार्या ऋणात् विमुक्ता भूत्वा वाणीं प्राप्नुयात्।" मार्कण्डेय उवाच—सः ब्राह्मणश्रेष्ठः तस्याः कृते सरस्वतीयज्ञं कृत्वा, एकाग्रचित्तः सरस्वतीस्तोत्राणि जपामास। तदा गर्गा, वाचं प्राप्तवती, पाताले उवाच—"एषा महती दुष्करः प्रीतिः मम सख्यै पत्या कृतः।" वाणीं लब्ध्वा, नन्दा शीघ्रं नगरं प्रत्यागता, तत्र रानीं सखीं आलिङ्ग्य, सर्पकन्या हृष्टा अभवत्। सा राजानं पुनः पुनः शुभैः वाक्यैः स्तुत्वा, आसने उपविश्य, मधुरया वाचा भाषितवती।