नगरवासिनः दुःखेन पीडिताः हर्षचन्द्रं राजानं विलपन्तः इत्येवमूचुः—“हा, किमर्थं त्वं नः सदा क्लिश्यमानान् दुःखितांश्च परित्यजसि? त्वं धर्मनिष्ठः, नृपश्रेष्ठ, प्रजासु सदा कृपां दर्शितवानसि। यदि धर्मं पश्यसि, राजर्षे, अस्मानपि सह गृहीत्वा गच्छ। क्षणमेकं स्थातुमर्हसि, यावत् तव पद्मलोचनं मुखं पश्येम। मधुपतङ्गवत् अस्माकं नेत्रैः त्वां पातुमिच्छामः; पुनः कदा त्वां द्रक्ष्यामः? त्वां यान्तं अग्रे पृष्ठतः च ये गच्छन्ति, तेषां का गतिः? तव भार्या शिशुं गृहीत्वा पृष्ठतः अनुगच्छति; सेवकाः अपि, त्वां प्रयान्तं, अग्रे गच्छन्ति, गजसमाः मार्गे स्थिताः। एषः राजा हरिश्चन्द्रः पादयात्रया गच्छति; हा, त्वत्सुतः कोमलत्वचाः सुशोभनभ्रूः अपि सह त्वया गच्छति। मार्गे धूलिना तस्य वदनं किम् भविष्यति? स्थातुमर्हसि, राजश्रेष्ठ, स्वधर्मं पालय। दया एव परो धर्मः, विशेषतः क्षत्रियस्य। किं भार्याः, किं पुत्राः, किं वित्तं, किं धान्यम्? एतत्सर्वं परित्यज्य, त्वामेव छायावत् अनुसृतवन्तः स्मः। हा महाराज, हा प्रभो, किमर्थं नः परित्यजसि? यत्र त्वं तत्र वयमपि; यत्र त्वया वासः, तत्रैव सुखम्। नगरी सा एव यत्र त्वमस्ति, स्वर्गोऽपि स एव यत्र नृपः। इति नगरजनानां वचनानि श्रुत्वा, राजा हरिश्चन्द्रः तेषां करुणया शोकेन च क्लिष्टः मार्गे स्थितवान्। नगरजनवचनैः कम्पितं हरिश्चन्द्रं दृष्ट्वा, क्रुद्धः कोपसमुत्कर्षेण च, विश्रुतदृष्टिर्विश्वामित्रः समीपमागत्य प्रोवाच—“गर्हणीयं ते वृत्तम्, पापकर्मन्! मिथ्यावाक्यं कुटिलं च भाषसे। मम राज्यं दत्त्वा, पुनः किं प्रत्याहर्तुमिच्छसि?” इति कठोरैः वाक्यैः तेन उद्धृतः, स कम्पमानः हरिश्चन्द्रः 'गच्छामि' इत्युक्त्वा शीघ्रं प्रियतमां हस्तेन गृहीत्वा निर्गतः। स प्रयान्तं श्रान्तां पत्नीं बलात् आकर्षन्, कशाभिः कौशिकः तामकस्मात् ताडयामास। तां ताडितां दृष्ट्वा, दुःखपीडितः राजा हरिश्चन्द्रः 'गच्छामि' इत्येवोक्त्वा मौनं बभूव। तदा पञ्च दयालवः देवाः ऊचुः—“एवं पापी विश्रुतमित्रः कांश्च लोकान् प्राप्स्यति? येन यजुषां श्रेष्ठः स्वराज्यात् पतितः। यस्य श्रद्धया वयं महायज्ञे शुद्धं सोमं पीत्वा मन्त्रैः प्रचोदिताः मुदिताः गच्छामः?” एवं तेषां वचः श्रुत्वा, कौशिकः महाक्रोधेन तान् शप्तवान्—“यूयं सर्वे मानुषत्वं यास्यथ।” तैः प्रसादितः महर्षिः पुनः प्रोवाच—“मानुषत्वेऽपि सुताः न भविष्यन्ति। न पत्न्याः ग्रहणं, न स्पर्धा; रागक्रोधविवर्जिताः पुनः देवाः भविष्यथ।” ततः ते देवाः स्वांशेन कुरुवंशे अवतीर्य, द्रौपद्याः गर्भात् पाण्डुपुत्राः पञ्च जाताः। तस्मात् पञ्च पाण्डवाः महाबलिनः तस्य महर्षेः शापात् पत्नीं न गृहीतवन्तः। एवं पाण्डुपुत्राणां वृत्तान्तमूलं सर्वमाख्यातम्, चतुष्प्रश्नं च कीर्तितम्। किं भूयः श्रोतुमिच्छसि? ततः जैमिनिः उवाच—“यथापृष्टं सर्वमाख्यातम्। हरिश्चन्द्रस्य कथायां मम महदुत्सुकत्वमस्ति। स महात्मा परमं दुःखं सहमानः, अन्ते सुखं प्राप्नोत् वा?” एवं विश्रुतमित्रस्य वचनं श्रुत्वा, राजा शनैः निर्गतः, दुःखार्ता पत्नी शैव्या पुत्रः रोहितश्च तं अनुययुः। स भूमिपतिः दिव्यां काशीनगरीं जगाम; सा नगरी मानवोपभोगाय नास्ति, त्रिशूलधारिणा रक्ष्यते। दुःखेन पीडितः, स पत्नीसमेतः पादयात्रया तत्र गच्छन्, नगरीं प्रविश्य, तत्रैव विश्रुतमित्रं दृष्टवान्। तमागतम् आलोक्य, नम्रः विनयी च बभूव; हरिश्चन्द्रः अञ्जलिं कृत्वा महर्षये उवाच—“मुनिवर, एष मे जीवितं, पुत्रः, एषा च भार्या; यदिच्छसि तत्सर्वं परमोद्देशेन गृहाण। अथ किञ्चिदन्यदस्ति कार्यं, तत् अपि अनुमन्यस्व।” विश्रुतमित्रः उवाच—“मासः सम्पूर्णः, राजर्षे, दक्षिणां देहि, यां राजसूये प्रतिज्ञातवानसि।” हरिश्चन्द्रः उवाच—“ब्राह्मण, मासः खलु अद्य सम्पूर्णः; कृपया किञ्चिदपि प्रतीक्षस्व, दक्षिणायाः शेषभागं दातुम् इच्छामि।” विश्रुतमित्रः पुनरुवाच—“एवं भवतु, महराज; पुनः आगमिष्यामि। यदि अद्य न दास्यसि, तदा त्वां शप्स्यामि।” एवं उक्त्वा स मुनिः निर्गतः। राजा चिन्तयामास—“कथं प्रतिज्ञातां दक्षिणां दास्यामि? कुत्र मे बान्धवाः, कुत्र वित्तम्? दानग्रहणं मम निषिद्धम्; कथं विनश्येयम्? किं जीवितं त्यजामि? कुतः गच्छेयम्? यदि प्रतिज्ञां न दत्त्वा म्रियेत, पातकी भवामि, ब्रह्मणि कृमिरिव। अथवा आत्मानं विक्रीय सेवकत्वं गच्छेयम्।” राजानं चिन्तार्तं दीनं मन्दं च विलोक्य, तदा तस्य भार्या अश्रुपूर्णवचसा तमुवाच—“महाबाहो, चिन्तां त्यज, सत्यमधारय; यो नरः सत्यं त्यजति, श्मशानवत् परित्याज्यः सः।