ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਯਾਃ ਸ਼ਾਖਾਃ ਕਲ੍ਪਵृਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਪੂਰ੍ਵਮਾਸਨ੍ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ । ਤਾ ਏਵ ਸ਼ਾਖਾ ਗੇਹਾਨਾਂ ਸ਼ਾਲਾਤ੍ਵਂ ਤੇਨ ਤਾਸੁ ਤਤ੍॥੪੯.

ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਕਲਪ-ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਟਾਹਣੀਆਂ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ।

ਕृਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋਪਘਾਤਨ੍ਤੇ ਵਾਰ੍ਤੋਪਾਯਮਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ । ਨष੍ਟੇषੁ ਮਧੁਨਾ ਸਾਰ੍ਧਂ ਕਲ੍ਪਵृਕ੍ਸ਼ੇष੍ਵਸ਼ੇषਤਃ॥੪੯.

ਜੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੁਜ਼ੀ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਸੋਚੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਪ-ਰੁੱਖ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਧੂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

ਵਿषਾਦਵ੍ਯਾਕੁਲਾਸ੍ਤਾ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤृष੍ਣਾਕ੍ਸ਼ੁਧਾਰ੍ਦਿਤਾਃ । ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਬਭੌ ਤਾਸਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਮੁਖੇ ਤਦਾ॥੪੯.

ਉਹ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਏ; ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ।

ਵਾਰ੍ਤਾਸ੍ਵਸਾਧਿਤਾ ਹ੍ਯਨ੍ਯਾ ਵृष੍ਟਿਸ੍ਤਾਸਾਂ ਨਿਕਾਮਤਃ । ਤਾਸਾਂ ਵृष੍ਟ੍ਯੁਦਕਾਨੀਹ ਯਾਨਿ ਨਿਮ੍ਨਗਤਾਨਿ ਵੈ॥੪੯.

ਜਦ ਹੋਰ ਰੁਜ਼ੀ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਫੇਲ ਹੋ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਮੀਂਹ ਪਿਆ; ਉਸ ਮੀਂਹ ਤੋਂ, ਪਾਣੀ ਨਿਮਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਵृष੍ਟ੍ਯਾਵਰੁਦ੍ਧੈਰਭਵਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਃ ਖਾਤਾਨਿ ਨਿਮ੍ਨਗਾਃ । ਯੇ ਪੁਰਸ੍ਤਾਦਪਾਂ ਸ੍ਤੋਕਾ ਆਪਨ੍ਨਾਃ ਪृਥਿਵੀਤਲੇ॥੪੯.

ਮੀਂਹ ਨਾਲ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਨਾਲੇ ਬਣੇ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਹਿਣ ਲੱਗਾ; ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਹੜਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਵਧ ਗਿਆ।

ਤਤੋ ਭੂਮੇਸ਼੍ਚ ਸਂਯੋਗਾਦੋषਧ੍ਯਸ੍ਤਾਸ੍ਤਦਾ ਭਵਨ੍ । ਅਫਾਲਕृष੍ਟਾਸ਼੍ਚਾਨੁਪ੍ਤਾ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼॥੪੯.

ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਪੌਦੇ ਉਪਜੇ—ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਬਿਨਾਂ ਹਲ ਚਲਾਏ ਜਾਂ ਬੀਜ ਪਾਏ।

ऋਤੁਪੁष੍ਪਫਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਵृਕ੍ਸ਼ਾ ਗੁਲ੍ਮਾਸ਼੍ਚ ਜਜ੍ਞਿਰੇ । ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਮਾਦ੍ਯੋऽਯਮੌषਧਸ੍ਯ ਤੁ॥੪੯.

ਮੌਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਤੇ ਬੂਟੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਪਰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਪਜ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ ਹੋਈ।

ਤੇਨੌषਧੇਨ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਮੁਨੇ । ਰਾਗਲੋਭੌ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾਸ਼੍ਚਾਕਸ੍ਮਿਕੌ ਤਦਾ॥੪੯.

ਉਹ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਸਨ, ਹੇ ਮুনি; ਪਰ ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਤੇ ਲੋਭ ਅਚਾਨਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।

ਤਤਸ੍ਤਾਃ ਪਰ੍ਯਗ੍ਵਹ੍ਣਨ੍ਤ ਨਦੀਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਾਣਿ ਪਰ੍ਵਤਾਨ੍ । ਵृਕ੍ਸ਼ਗੁਲ੍ਮੌषਧੀਸ਼੍ਚੈਵਮਾਤ੍ਮਨ੍ਯਾਯਾਦ੍ਯਥਾਬਲਮ੍॥੪੯.

ਫਿਰ ਉਹ ਲੋਕ ਨਦੀਆਂ, ਖੇਤ, ਪਹਾੜ, ਰੁੱਖ, ਬੂਟੇ ਤੇ ਜੜੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਤੇ ਤਾਕਤ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਏ।

ਤੇਨ ਦੋषੇਣ ਤਾ ਨੇਸ਼ੁਰੌषਧ੍ਯੋ ਮਿषਤਾਂ ਦ੍ਵਿਜ । ਅਗ੍ਰਸਦ੍ ਭੂਰ੍ਯੁਗਪਤ੍ਤਾਸ੍ਤਦੌषਧ੍ਯੋ ਮਹਾਮਤੇ॥੪੯.

ਉਸ ਗਲਤੀ ਕਰਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ, ਉਹ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਇਕ ਵਾਰ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਜੜੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ।

ਪੁਨਸ੍ਤਾਸੁ ਪ੍ਰਣष੍ਟਾਸੁ ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਾਸ੍ਤਾਃ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਜਾਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਂ ਸ਼ਰਣਂ ਜਗ੍ਮੁਃ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਰ੍ਤਾਃ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਮ੍॥੪੯.

ਜਦ ਉਹ ਜੜੀਆਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤੇ ਲੋਕ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ, ਫਿਰ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰੱਬ ਹੈ।

ਸ ਚਾਪਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤੋ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤਦਾ ਗ੍ਰਸ੍ਤਾਂ ਵਸੁਨ੍ਧਰਾਮ੍ । ਵਤ੍ਸਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਸੁਮੇਰੁਨ੍ਤੁ ਦੁਦੋਹ ਭਗਵਾਨ੍ ਵਿਭੁਃ॥੪੯.

ਫਿਰ, ਜਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਸਮਝੀ, ਉਹ ਨੇ ਸੂਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਾਇਆ।

ਦੁਗ੍ਧੇਯਂ ਗੌਸ੍ਤਦਾ ਤੇਨ ਸ਼ਸ੍ਯਾਨਿ ਪृਥਿਵੀਤਲੇ । ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਤਾਨਿ ਬੀਜਾਨਿ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਤਾਃ ਪੁਨਃ॥੪੯.

ਉਸ ਵੇਲੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਧ ਪਾਇਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਉੱਤਲੀ ਪਰਤ 'ਤੇ ਅਨਾਜ ਉੱਗ ਆਇਆ; ਉਹ ਬੀਜ, ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ, ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਏ।

ਓषਧ੍ਯਃ ਫਲਪਾਕਾਨ੍ਤਾ ਗਣਾਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਾ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਵ੍ਰੀਹਯਸ਼੍ਚ ਯਵਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗੋਧੂਮਾ ਅਣਵਸ੍ਤਿਲਾਃ॥੪੯.

ਫਲ ਪੱਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਦੇ ਸੱਤਾਰਾਂ ਸਮੂਹ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਚੌਲ, ਜੌ, ਗਹੂੰ, ਬਾਜਰਾ ਤੇ ਤਿਲ।

ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗਵੋ ਹ੍ਯੁਦਾਰਾਸ਼੍ਚ ਕੋਰਦੂषਾਃ ਸਚੀਨਕਾਃ । ਮਾषਾ ਮੁਦ੍ਗਾ ਮਸੂਰਾਸ਼੍ਚ ਨਿष੍ਪਾਵਾਃ ਸਕੁਲਤ੍ਥਕਾਃ॥੪੯.

ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ, ਉਦਾਰਾ, ਕੋਰਦੂਸ਼ਾ, ਚੀਨਕਾ; ਮਾਸ, ਮੁੰਗ, ਮਸੂਰ, ਨਿਸ਼ਪਾਵ ਤੇ ਕੁਲਥ।

ਆਢਕਾਸ਼੍ਚਣਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗਣਾਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਇਤ੍ਯੇਤਾ ਓषਧੀਨਾਨ੍ਤੁ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਣਾਂ ਜਾਤਯਃ ਪੁਰਾ॥੪੯.

ਆਢਾਕ ਤੇ ਚਣ ਵੀ, ਇਹ ਸੱਤਾਰਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਹਨ।

ਓषਧ੍ਯੋ ਜਜ੍ਞਿਯਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ । ਵ੍ਰੀਹਯਸ਼੍ਚ ਯਵਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗੋਧੂਮਾ ਅਣਵਸ੍ਤਿਲਾਃ॥੪੯.

ਉੱਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜੜੀਆਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀਆਂ, ਚੌਦਾਂ ਹਨ: ਚੌਲ, ਜੌ, ਗਹੂੰ, ਬਾਜਰਾ ਤੇ ਤਿਲ।

ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਸਪ੍ਤਮਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਅष੍ਟਮਾਸ੍ਤੁ ਕੁਲਤ੍ਥਕਾਃ । ਸ਼੍ਯਾਮਾਕਾਸ੍ਤ੍ਵਥ ਨੀਵਾਰਾ ਯਤ੍ਤਿਲਾ ਸਗਵੇਧੁਕਾਃ॥੪੯.

ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ ਸੱਤਵੀਂ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਲਥ ਅੱਠਵੀਂ; ਸ਼ਿਆਮਕਾ, ਨਿਵਾਰਾ, ਯਤਤਿਲ ਤੇ ਗਵੇਧੁਕ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਕੁਰੁਵਿਨ੍ਦਾ ਮਰ੍ਕਟਕਾਸ੍ਤਥਾ ਵੇਣੁਯਵਾਸ਼੍ਚ ਯੇ । ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਹ੍ਯੇਤਾ ਓषਧ੍ਯਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼॥੪੯.

ਕੁਰਵਿੰਦ, ਮਰਕਟਕ ਤੇ ਵੇਣੂਯਵ ਵੀ; ਇਹ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਚੌਦਾਂ ਜੜੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਯਦਾ ਪ੍ਰਸृष੍ਟਾ ਓषਧ੍ਯੋ ਨ ਪ੍ਰਰੋਹਨ੍ਤਿ ਤਾਃ ਪੁਨਃ । ਤਤਃ ਸ ਤਾਸਾਂ ਵृਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵਾਰ੍ਤੋਪਾਯਞ੍ਚਕਾਰ ਹ॥੪੯.

ਜਦ ਜੜੀਆਂ ਚੌਕ-ਚੌਕ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤੇ ਮੁੜ ਉੱਗੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਾਧ ਲਈ, ਉਸ ਨੇ ਖੇਤੀ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਬਣਾਇਆ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਰ੍ਭਗਵਾਨ੍ ਹਸ੍ਤਸਿਦ੍ਧਿਞ੍ਚ ਕਰ੍ਮਜਾਮ੍ । ਤਤਃ ਪ੍ਰਭृਤ੍ਯਥੌषਧ੍ਯਃ ਕृष੍ਟਪਚ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਜਜ੍ਞਿਰੇ॥੪੯.

ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਰੱਬ ਹੈ, ਨੇ ਹੱਥ ਦੀ ਕਲਾ ਤੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸਿਦ੍ਹੀ ਦਿੱਤੀ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਜੜੀਆਂ ਜੋ ਖੇਤੀ ਕਰ ਕੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ।

ਸਂਸਿਦ੍ਧਾਯਾਨ੍ਤੁ ਵਾਰ੍ਤਾਯਾਂ ਤਤਸ੍ਤਾਸਾਂ ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਭੁਃ । ਮਰ੍ਯਾਦਾਂ ਸ੍ਥਾਪਯਾਮਾਸ ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਂ ਯਥਾਗੁਣਮ੍॥੪੯.

ਜਦ ਖੇਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਲ ਤੇ ਗੁਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਠੀਕ ਹੱਦਾਂ ਤੈਅ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।

ਵਰ੍ਣਾਨਾਮਾਸ਼੍ਰਮਾਣਾਞ੍ਚ ਧਰ੍ਮਾਨ੍ ਧਰ੍ਮਭृਤਾਂਵਰ । ਲੋਕਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਪਾਲਿਨਾਮ੍॥੪੯.

ਧਰਮ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਉਸ ਨੇ ਵਰਗਾਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਧਰਮ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਲਈ, ਜੋ ਧਰਮ ਤੇ ਧਨ ਨੂੰ ਠੀਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ।

ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਾਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਕ੍ਰਿਯਾਵਤਾਮ੍ । ਸ੍ਥਾਨਮੈਨ੍ਦ੍ਰਂ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸਂਗ੍ਰਾਮੇष੍ਵਪਲਾਯਿਨਾਮ੍॥੪੯.

ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੰਦਰ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਾ ਭੱਜਣ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ।

ਵੈਸ਼੍ਯਾਨਾਂ ਮਾਰੁਤਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮਮਨੁਵਰ੍ਤਤਾਮ੍ । ਗਾਨ੍ਧਰ੍ਵਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰਜਾਤੀਨਾਂ ਪਰਿਚਰ੍ਯਾਨੁਵਰ੍ਤਤਾਮ੍॥੪੯.

ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਲਈ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਮਾਰੁਤ ਦਾ ਸਥਾਨ; ਸ਼ੂਦਰ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ, ਜੋ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਗਾਂਧਰਵ ਦਾ ਸਥਾਨ।

ਅष੍ਟਾਸ਼ੀਤਿਸਹਸ੍ਰਾਣਾਮृषੀਣਾਮੂਰ੍ਧ੍ਵਰੇਤਸਾਮ੍ । ਸ੍ਮृਤਂ ਤੇषਾਨ੍ਤੁ ਯਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਂ ਤਦੇਵ ਗੁਰੁਵਾਸਿਨਾਮ੍॥੪੯.

ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਹਮਚਰੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੋ ਅਠਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤਰ੍षੋਣਾਨ੍ਤੁ ਯਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਤਦ੍ਵੈ ਵਨੌਕਸਾਮ੍ । ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਂ ਗृਹਸ੍ਥਾਨਾਂ ਨ੍ਯਾਸਿਨਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ । ਯੋਗਿਨਾਮਮृਤਂ ਸ੍ਥਾਨਮਿਤਿ ਵੈ ਸ੍ਥਾਨਕਲ੍ਪਨਾ॥੪੯.

ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਵਣਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਘਰ, ਸੰਨਿਆਸੀ ਲਈ; ਤੇ ਜੋਗੀ ਲਈ ਅਮਰ ਸਥਾਨ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ।

ਭਾਸ੍ਕਰਾਦृष੍ਟਸ਼ਯ੍ਯਾਨਿ ਨਿਤ੍ਯਾਗ੍ਨਿਸਲਿਲਾਨਿ ਚ । ਸੂਰ੍ਯਾਵਲੋਕਦੀਪਾਨਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾ ਗੇਹਾਨਿ ਭਾਜਨਮ੍॥੫੦.

ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਪਲੰਗ ਪਏ ਹੋਣ, ਜਿੱਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੱਗ ਤੇ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਦੀਵੇ ਜਲਦੇ ਹੋਣ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਘਰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਵਾਸਨ ਹੋਵੇ — ਉਹ ਘਰ ਤੇਰਾ ਠਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਯਤ੍ਰੋਕ੍ਸ਼ਾ ਚਨ੍ਦਨਂ ਵੀਣਾ ਆਦਰ੍ਸ਼ੋ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿषੀ । ਵਿषਾਜ੍ਯਤਾਮ੍ਰਪਾਤ੍ਰਾਣਿ ਤਦ੍ਗृਹਂ ਨ ਤਵਾਸ਼੍ਰਯਃ॥੫੦.

ਜਿੱਥੇ ਚੰਦਨ ਛਿੜਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਵੀਣਾ ਵੱਜਦੀ ਹੋਵੇ, ਆਇਨਾ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਘੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵੱਖਰੇ ਰੱਖੇ ਹੋਣ — ਉਹ ਘਰ ਤੇਰੀ ਪਨਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ।