ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਯ ਪਰਾਰ੍ਧਸ੍ਯ ਵਰ੍ਤਮਾਨਸ੍ਯ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜ । ਵਾਰਾਹ ਇਤਿ ਕਲ੍ਪੋऽਯਂ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਃ॥੪੬.

ਦੂਜੇ ਪਰਾਰਧ, ਜੋ ਹੁਣ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਕਲਪ ਵਾਰਾਹਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂਵਿਧਾਃ ਸृष੍ਟਯਸ੍ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਵ੍ਯਕ੍ਤਜਨ੍ਮਨਃ । ਸ਼ਰ੍ਵਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪੇ ਕਲ੍ਪੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵੈ॥੪੮.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਜਨਮ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਇਕ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਕਾਰਪਰਿਖਾਹੀਨਾਂ ਪੁਰਂ ਖਰ੍ਵਟਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਸ਼ਾਖਾਨਗਰਕਞ੍ਚਾਨ੍ਯਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਸਾਮਨ੍ਤਭੁਕ੍ਤਿਮਤ੍॥੪੯.

ਜੋ ਵਸੇਬਾ ਬਿਨਾਂ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਖਾਈਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਖਰਵਟਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਸ਼ਾਖਾ-ਸ਼ਹਿਰ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ, ਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ।

ਤਥਾ ਸ਼ੂਦ੍ਰਜਨਪ੍ਰਾਯਾਃ ਸ੍ਵਸਮृਦ੍ਧਿਕृषੀਬਲਾਃ । ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੋਪਭੋਗ੍ਯਭੂਮਧ੍ਯੇ ਵਸਤਿਰ੍ਗ੍ਰਾਮਸਂਜ੍ਞਿਤਾ॥੪੯.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵਧੇਰੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਰੁਜ਼ੀ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਖੇਤਾਂ ਤੇ ਉਪਜਾਊ ਧਰਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਥਾਂ ਪਿੰਡ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਨ੍ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨਗਰਾਦੇਰ੍ਯਾ ਕਾਰ੍ਯਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਮਾਨਵੈਃ । ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਵਸਤਿਃ ਸਾ ਵੈ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਵਸਤਿਰ੍ਨਰੈਃ॥੪੯.

ਸ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਕੰਮ ਲਈ ਬਣਾਈ ਵੱਸਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਸਤੇ ਨਿਵਾਸ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦੁष੍ਟਪ੍ਰਾਯੋ ਵਿਨਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੈਃ ਪਰਭੂਮਿਚਰੋ ਬਲੀ । ਗ੍ਰਾਮ ਏਵ ਦ੍ਰਮੀਸਂਜ੍ਞੋ ਰਾਜਵਲ੍ਲਭਸਂਸ਼੍ਰਯਃ॥੪੯.

ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਬਦਮਾਸ, ਤਾਕਤਵਰ ਹੋ ਕੇ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰਮੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ ਪਨਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਕਟਾਰੂਢਭਾਣ੍ਡੈਸ਼੍ਚ ਗੋਪਾਲੈਰ੍ਵਿਪਣਂ ਵਿਨਾ । ਗੋਸਮੂਹੈਸ੍ਤਥਾ ਘੋषੋ ਯਤ੍ਰੇਚ੍ਛਾਭੂਮਿਕੇਤਨਃ॥੪੯.

ਗੋਪਾਲਾਂ ਦੀ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਮੰਡੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਰਥਾਂ 'ਤੇ ਲੋਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਘੋਸ਼ਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤ ਏਵਂ ਨਗਰਾਦੀਂਸ੍ਤੁ ਕृਤ੍ਵਾ ਵਾਸਾਰ੍ਥਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਨਿਕੇਤਨਾਨਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਨਾਂ ਚਕ੍ਰੁਰਾਵਸਥਾਯ ਵੈ॥੪੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਵੱਸਣ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਬਣਾਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋੜਿਆਂ ਲਈ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਏ, ਵੱਸਣ ਦੀ ਖਾਤਰ।

ਗृਹਾਕਾਰਾ ਯਥਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤੇषਾਮਾਸਨ੍ਨਹੀਰੁਹਾਃ । ਤਥਾ ਸਂਸ੍ਮृਤ੍ਯ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਚਕ੍ਰੁਰ੍ਵੇਸ਼੍ਮਾਨਿ ਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ॥੪੯.

ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣੇ; ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਬਣਾਏ।

ਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯੈਵਙ੍ਗਤਾਃ ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਤਥੈਵਞ੍ਚਾਪਰੀ ਗਤਾਃ । ਨਤਾਸ਼੍ਚੈਵੋਨ੍ਨਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਤਦ੍ਵਚ੍ਛਾਖਾਃ ਪ੍ਰਚਕ੍ਰਿਰੇ॥੪੯.

ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਕੁਝ ਝੁਕੀਆਂ, ਕੁਝ ਉੱਚੀਆਂ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ।

ਯਾਃ ਸ਼ਾਖਾਃ ਕਲ੍ਪਵृਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਪੂਰ੍ਵਮਾਸਨ੍ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ । ਤਾ ਏਵ ਸ਼ਾਖਾ ਗੇਹਾਨਾਂ ਸ਼ਾਲਾਤ੍ਵਂ ਤੇਨ ਤਾਸੁ ਤਤ੍॥੪੯.

ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਕਲਪ-ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਟਾਹਣੀਆਂ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ।

ਕृਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋਪਘਾਤਨ੍ਤੇ ਵਾਰ੍ਤੋਪਾਯਮਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ । ਨष੍ਟੇषੁ ਮਧੁਨਾ ਸਾਰ੍ਧਂ ਕਲ੍ਪਵृਕ੍ਸ਼ੇष੍ਵਸ਼ੇषਤਃ॥੪੯.

ਜੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੁਜ਼ੀ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਸੋਚੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਪ-ਰੁੱਖ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਧੂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

ਵਿषਾਦਵ੍ਯਾਕੁਲਾਸ੍ਤਾ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤृष੍ਣਾਕ੍ਸ਼ੁਧਾਰ੍ਦਿਤਾਃ । ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਬਭੌ ਤਾਸਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਮੁਖੇ ਤਦਾ॥੪੯.

ਉਹ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਏ; ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ।

ਵਾਰ੍ਤਾਸ੍ਵਸਾਧਿਤਾ ਹ੍ਯਨ੍ਯਾ ਵृष੍ਟਿਸ੍ਤਾਸਾਂ ਨਿਕਾਮਤਃ । ਤਾਸਾਂ ਵृष੍ਟ੍ਯੁਦਕਾਨੀਹ ਯਾਨਿ ਨਿਮ੍ਨਗਤਾਨਿ ਵੈ॥੪੯.

ਜਦ ਹੋਰ ਰੁਜ਼ੀ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਫੇਲ ਹੋ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਮੀਂਹ ਪਿਆ; ਉਸ ਮੀਂਹ ਤੋਂ, ਪਾਣੀ ਨਿਮਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਵृष੍ਟ੍ਯਾਵਰੁਦ੍ਧੈਰਭਵਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਃ ਖਾਤਾਨਿ ਨਿਮ੍ਨਗਾਃ । ਯੇ ਪੁਰਸ੍ਤਾਦਪਾਂ ਸ੍ਤੋਕਾ ਆਪਨ੍ਨਾਃ ਪृਥਿਵੀਤਲੇ॥੪੯.

ਮੀਂਹ ਨਾਲ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਨਾਲੇ ਬਣੇ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਹਿਣ ਲੱਗਾ; ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਹੜਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਵਧ ਗਿਆ।

ਤਤੋ ਭੂਮੇਸ਼੍ਚ ਸਂਯੋਗਾਦੋषਧ੍ਯਸ੍ਤਾਸ੍ਤਦਾ ਭਵਨ੍ । ਅਫਾਲਕृष੍ਟਾਸ਼੍ਚਾਨੁਪ੍ਤਾ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼॥੪੯.

ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਪੌਦੇ ਉਪਜੇ—ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਬਿਨਾਂ ਹਲ ਚਲਾਏ ਜਾਂ ਬੀਜ ਪਾਏ।

ऋਤੁਪੁष੍ਪਫਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਵृਕ੍ਸ਼ਾ ਗੁਲ੍ਮਾਸ਼੍ਚ ਜਜ੍ਞਿਰੇ । ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਮਾਦ੍ਯੋऽਯਮੌषਧਸ੍ਯ ਤੁ॥੪੯.

ਮੌਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਤੇ ਬੂਟੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਪਰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਪਜ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ ਹੋਈ।

ਤੇਨੌषਧੇਨ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਮੁਨੇ । ਰਾਗਲੋਭੌ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾਸ਼੍ਚਾਕਸ੍ਮਿਕੌ ਤਦਾ॥੪੯.

ਉਹ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਸਨ, ਹੇ ਮুনি; ਪਰ ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਤੇ ਲੋਭ ਅਚਾਨਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।

ਤਤਸ੍ਤਾਃ ਪਰ੍ਯਗ੍ਵਹ੍ਣਨ੍ਤ ਨਦੀਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਾਣਿ ਪਰ੍ਵਤਾਨ੍ । ਵृਕ੍ਸ਼ਗੁਲ੍ਮੌषਧੀਸ਼੍ਚੈਵਮਾਤ੍ਮਨ੍ਯਾਯਾਦ੍ਯਥਾਬਲਮ੍॥੪੯.

ਫਿਰ ਉਹ ਲੋਕ ਨਦੀਆਂ, ਖੇਤ, ਪਹਾੜ, ਰੁੱਖ, ਬੂਟੇ ਤੇ ਜੜੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਤੇ ਤਾਕਤ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਏ।

ਤੇਨ ਦੋषੇਣ ਤਾ ਨੇਸ਼ੁਰੌषਧ੍ਯੋ ਮਿषਤਾਂ ਦ੍ਵਿਜ । ਅਗ੍ਰਸਦ੍ ਭੂਰ੍ਯੁਗਪਤ੍ਤਾਸ੍ਤਦੌषਧ੍ਯੋ ਮਹਾਮਤੇ॥੪੯.

ਉਸ ਗਲਤੀ ਕਰਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ, ਉਹ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਇਕ ਵਾਰ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਜੜੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ।

ਪੁਨਸ੍ਤਾਸੁ ਪ੍ਰਣष੍ਟਾਸੁ ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਾਸ੍ਤਾਃ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਜਾਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਂ ਸ਼ਰਣਂ ਜਗ੍ਮੁਃ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਰ੍ਤਾਃ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਮ੍॥੪੯.

ਜਦ ਉਹ ਜੜੀਆਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤੇ ਲੋਕ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ, ਫਿਰ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰੱਬ ਹੈ।

ਸ ਚਾਪਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤੋ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤਦਾ ਗ੍ਰਸ੍ਤਾਂ ਵਸੁਨ੍ਧਰਾਮ੍ । ਵਤ੍ਸਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਸੁਮੇਰੁਨ੍ਤੁ ਦੁਦੋਹ ਭਗਵਾਨ੍ ਵਿਭੁਃ॥੪੯.

ਫਿਰ, ਜਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਸਮਝੀ, ਉਹ ਨੇ ਸੂਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਾਇਆ।

ਦੁਗ੍ਧੇਯਂ ਗੌਸ੍ਤਦਾ ਤੇਨ ਸ਼ਸ੍ਯਾਨਿ ਪृਥਿਵੀਤਲੇ । ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਤਾਨਿ ਬੀਜਾਨਿ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਤਾਃ ਪੁਨਃ॥੪੯.

ਉਸ ਵੇਲੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਧ ਪਾਇਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਉੱਤਲੀ ਪਰਤ 'ਤੇ ਅਨਾਜ ਉੱਗ ਆਇਆ; ਉਹ ਬੀਜ, ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ, ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਏ।

ਓषਧ੍ਯਃ ਫਲਪਾਕਾਨ੍ਤਾ ਗਣਾਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਾ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਵ੍ਰੀਹਯਸ਼੍ਚ ਯਵਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗੋਧੂਮਾ ਅਣਵਸ੍ਤਿਲਾਃ॥੪੯.

ਫਲ ਪੱਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਦੇ ਸੱਤਾਰਾਂ ਸਮੂਹ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਚੌਲ, ਜੌ, ਗਹੂੰ, ਬਾਜਰਾ ਤੇ ਤਿਲ।

ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗਵੋ ਹ੍ਯੁਦਾਰਾਸ਼੍ਚ ਕੋਰਦੂषਾਃ ਸਚੀਨਕਾਃ । ਮਾषਾ ਮੁਦ੍ਗਾ ਮਸੂਰਾਸ਼੍ਚ ਨਿष੍ਪਾਵਾਃ ਸਕੁਲਤ੍ਥਕਾਃ॥੪੯.

ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ, ਉਦਾਰਾ, ਕੋਰਦੂਸ਼ਾ, ਚੀਨਕਾ; ਮਾਸ, ਮੁੰਗ, ਮਸੂਰ, ਨਿਸ਼ਪਾਵ ਤੇ ਕੁਲਥ।

ਆਢਕਾਸ਼੍ਚਣਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗਣਾਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਇਤ੍ਯੇਤਾ ਓषਧੀਨਾਨ੍ਤੁ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਣਾਂ ਜਾਤਯਃ ਪੁਰਾ॥੪੯.

ਆਢਾਕ ਤੇ ਚਣ ਵੀ, ਇਹ ਸੱਤਾਰਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਹਨ।

ਓषਧ੍ਯੋ ਜਜ੍ਞਿਯਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ । ਵ੍ਰੀਹਯਸ਼੍ਚ ਯਵਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗੋਧੂਮਾ ਅਣਵਸ੍ਤਿਲਾਃ॥੪੯.

ਉੱਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜੜੀਆਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀਆਂ, ਚੌਦਾਂ ਹਨ: ਚੌਲ, ਜੌ, ਗਹੂੰ, ਬਾਜਰਾ ਤੇ ਤਿਲ।

ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਸਪ੍ਤਮਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਅष੍ਟਮਾਸ੍ਤੁ ਕੁਲਤ੍ਥਕਾਃ । ਸ਼੍ਯਾਮਾਕਾਸ੍ਤ੍ਵਥ ਨੀਵਾਰਾ ਯਤ੍ਤਿਲਾ ਸਗਵੇਧੁਕਾਃ॥੪੯.

ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ ਸੱਤਵੀਂ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਲਥ ਅੱਠਵੀਂ; ਸ਼ਿਆਮਕਾ, ਨਿਵਾਰਾ, ਯਤਤਿਲ ਤੇ ਗਵੇਧੁਕ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਕੁਰੁਵਿਨ੍ਦਾ ਮਰ੍ਕਟਕਾਸ੍ਤਥਾ ਵੇਣੁਯਵਾਸ਼੍ਚ ਯੇ । ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਹ੍ਯੇਤਾ ਓषਧ੍ਯਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼॥੪੯.

ਕੁਰਵਿੰਦ, ਮਰਕਟਕ ਤੇ ਵੇਣੂਯਵ ਵੀ; ਇਹ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਚੌਦਾਂ ਜੜੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।