ਦੇਵਾਃ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਃ ਸੇਨ੍ਦ੍ਰਾ ਮਨੁਸ੍ਤਤ੍ਸੂਨਵੋ ਨृਪਾਃ । ਮਨੁਨਾ ਸਹ ਸृਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਂਹ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍॥੪੬.
ਦੇਵਤੇ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਇੰਦਰ, ਮਨੂ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜੇ, ਇਹ ਸਭ ਮਨੂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਾਨਾਂ ਸਂਖ੍ਯਾਤਾ ਸਾਧਿਕਾ ਹ੍ਯੇ ਕਸਪ੍ਤਤਿਃ । ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਂ ਤਸ੍ਯ ਸਂਖ੍ਯਾਂ ਮਾਨੁषਾਬ੍ਦੈਰ੍ਨਿਬੋਧ ਮੇ॥੪੬.
ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕਹੱਤਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਉਮਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸਂਪੂਰ੍ਣਾਃ ਸਂਖ੍ਯਾਤਾਃ ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਦ੍ਵਿਜ । ਸਤ੍ਪषष੍ਟਿਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯਾਨਿ ਨਿਯੁਤਾਨਿ ਚ ਸਂਖ੍ਯਯਾ॥੪੬.
ਤੀਹ ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪੂਰੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਸੌ ਛਿਆਠ ਹੋਰ ਨਿਯੁਤ ਵੀ ਹਨ।
ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ਼੍ਚ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਕਾਲੋऽਯਂ ਸਾਧਿਕਂ ਵਿਨਾ । ਏਤਨ੍ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਦਿਵ੍ਯੈਰ੍ਵਰ੍षੈਰ੍ਨਿਬੋਧ ਮੇ॥੪੬.
ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਸਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਮਾਂ ਕੁਝ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨਵੰਤਰ ਹੈ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ਅष੍ਟੌ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਦਿਵ੍ਯਯਾ ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਯੁਤਮ੍ । ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਤਥਾਨ੍ਯਾਨਿ ਸਹਸ੍ਰਾਣ੍ਯਧਿਕਾਨਿ ਤੁ॥੪੬.
ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਲ, ਤੇ ਬਾਹਵੀਂ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਗੁਣੋ ਹ੍ਯੇष ਕਾਲੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ੍ਯਮਹਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਲਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕੋ ਬੁਧੈਃ॥੪੬.
ਇਹ ਸਮਾਂ ਚੌਦਾਂ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਨੈਮਿਤਿਕ ਪ੍ਰਲੈ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਭੂਰ੍ਲੋਕੋऽਥ ਭੁਵਰ੍ਲੋਕਃ ਸ੍ਵਰ੍ਲੋਕਸ਼੍ਚ ਵਿਨਾਸ਼ਿਨਃ । ਤਥਾ ਵਿਨਾਸ਼ਮਾਯਾਨ੍ਤਿ ਮਹਰ੍ਲੋਕਸ਼੍ਚ ਤਿष੍ਠਤਿ॥੪੬.
ਭੂਲੋਕ, ਭੁਵਰਲੋਕ ਤੇ ਸਵਰਲੋਕ—all ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਭ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਹਰਲੋਕ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ਵਾਸਿਨੋऽਪਿ ਤਾਪੇਨ ਜਨਲੋਕਂ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ ਵੈ । ਏਕਾਰ੍ਣਵੇ ਚ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ੍ਵਪਿਤਿ ਵੈ ਨਿਸ਼ਿ॥੪੬.
ਉਸ ਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵੀ ਤਾਪ ਕਾਰਨ ਜਨਲੋਕ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁੱਤਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣੈਵ ਸਾ ਰਾਤ੍ਰਿਸ੍ਤਦਨ੍ਤੇ ਸृਜ੍ਯਤੇ ਪੁਨਃ । ਏਵਨ੍ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਵਰ੍षਮੇਕਂ ਵਰ੍षਸ਼ਤਨ੍ਤੁ ਤਤ੍॥੪੬.
ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਐਸੇ ਹੀ ਸੌ ਸਾਲ।
ਸ਼ਤਂ ਹਿ ਤਸ੍ਯ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਪਰਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ । ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦ੍ਭਿਸ੍ਤਥਾ ਵਰ੍षੈਃ ਪਰਾਰ੍ਧਮਿਤਿ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ॥੪੬.
ਉਸ ਦੇ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਹ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਪਰਾਰਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਮਸ੍ਯ ਪਰਾਰ੍ਧਨ੍ਤੁ ਵ੍ਯਤੀਤਂ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮ । ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇऽਭੂਨ੍ਮਹਾਕਲ੍ਪਃ ਪਾਦ੍ਮ ਇਤ੍ਯਭਿਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ॥੪੬.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪਰਾਰਧ ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮਹਾਕਲਪ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪਦਮ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਯ ਪਰਾਰ੍ਧਸ੍ਯ ਵਰ੍ਤਮਾਨਸ੍ਯ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜ । ਵਾਰਾਹ ਇਤਿ ਕਲ੍ਪੋऽਯਂ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਃ॥੪੬.
ਦੂਜੇ ਪਰਾਰਧ, ਜੋ ਹੁਣ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਕਲਪ ਵਾਰਾਹਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂਵਿਧਾਃ ਸृष੍ਟਯਸ੍ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਵ੍ਯਕ੍ਤਜਨ੍ਮਨਃ । ਸ਼ਰ੍ਵਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪੇ ਕਲ੍ਪੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵੈ॥੪੮.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਜਨਮ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਇਕ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਕਾਰਪਰਿਖਾਹੀਨਾਂ ਪੁਰਂ ਖਰ੍ਵਟਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਸ਼ਾਖਾਨਗਰਕਞ੍ਚਾਨ੍ਯਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਸਾਮਨ੍ਤਭੁਕ੍ਤਿਮਤ੍॥੪੯.
ਜੋ ਵਸੇਬਾ ਬਿਨਾਂ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਖਾਈਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਖਰਵਟਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਸ਼ਾਖਾ-ਸ਼ਹਿਰ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ, ਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ।
ਤਥਾ ਸ਼ੂਦ੍ਰਜਨਪ੍ਰਾਯਾਃ ਸ੍ਵਸਮृਦ੍ਧਿਕृषੀਬਲਾਃ । ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੋਪਭੋਗ੍ਯਭੂਮਧ੍ਯੇ ਵਸਤਿਰ੍ਗ੍ਰਾਮਸਂਜ੍ਞਿਤਾ॥੪੯.
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵਧੇਰੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਰੁਜ਼ੀ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਖੇਤਾਂ ਤੇ ਉਪਜਾਊ ਧਰਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਥਾਂ ਪਿੰਡ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨਗਰਾਦੇਰ੍ਯਾ ਕਾਰ੍ਯਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਮਾਨਵੈਃ । ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਵਸਤਿਃ ਸਾ ਵੈ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਵਸਤਿਰ੍ਨਰੈਃ॥੪੯.
ਸ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਕੰਮ ਲਈ ਬਣਾਈ ਵੱਸਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਸਤੇ ਨਿਵਾਸ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦੁष੍ਟਪ੍ਰਾਯੋ ਵਿਨਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੈਃ ਪਰਭੂਮਿਚਰੋ ਬਲੀ । ਗ੍ਰਾਮ ਏਵ ਦ੍ਰਮੀਸਂਜ੍ਞੋ ਰਾਜਵਲ੍ਲਭਸਂਸ਼੍ਰਯਃ॥੪੯.
ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਬਦਮਾਸ, ਤਾਕਤਵਰ ਹੋ ਕੇ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰਮੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ ਪਨਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਕਟਾਰੂਢਭਾਣ੍ਡੈਸ਼੍ਚ ਗੋਪਾਲੈਰ੍ਵਿਪਣਂ ਵਿਨਾ । ਗੋਸਮੂਹੈਸ੍ਤਥਾ ਘੋषੋ ਯਤ੍ਰੇਚ੍ਛਾਭੂਮਿਕੇਤਨਃ॥੪੯.
ਗੋਪਾਲਾਂ ਦੀ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਮੰਡੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਰਥਾਂ 'ਤੇ ਲੋਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਘੋਸ਼ਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਤ ਏਵਂ ਨਗਰਾਦੀਂਸ੍ਤੁ ਕृਤ੍ਵਾ ਵਾਸਾਰ੍ਥਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਨਿਕੇਤਨਾਨਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਨਾਂ ਚਕ੍ਰੁਰਾਵਸਥਾਯ ਵੈ॥੪੯.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਵੱਸਣ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਬਣਾਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋੜਿਆਂ ਲਈ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਏ, ਵੱਸਣ ਦੀ ਖਾਤਰ।
ਗृਹਾਕਾਰਾ ਯਥਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤੇषਾਮਾਸਨ੍ਨਹੀਰੁਹਾਃ । ਤਥਾ ਸਂਸ੍ਮृਤ੍ਯ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਚਕ੍ਰੁਰ੍ਵੇਸ਼੍ਮਾਨਿ ਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ॥੪੯.
ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣੇ; ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਬਣਾਏ।
ਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯੈਵਙ੍ਗਤਾਃ ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਤਥੈਵਞ੍ਚਾਪਰੀ ਗਤਾਃ । ਨਤਾਸ਼੍ਚੈਵੋਨ੍ਨਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਤਦ੍ਵਚ੍ਛਾਖਾਃ ਪ੍ਰਚਕ੍ਰਿਰੇ॥੪੯.
ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਕੁਝ ਝੁਕੀਆਂ, ਕੁਝ ਉੱਚੀਆਂ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ।
ਯਾਃ ਸ਼ਾਖਾਃ ਕਲ੍ਪਵृਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਪੂਰ੍ਵਮਾਸਨ੍ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ । ਤਾ ਏਵ ਸ਼ਾਖਾ ਗੇਹਾਨਾਂ ਸ਼ਾਲਾਤ੍ਵਂ ਤੇਨ ਤਾਸੁ ਤਤ੍॥੪੯.
ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਕਲਪ-ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਟਾਹਣੀਆਂ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ।
ਕृਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋਪਘਾਤਨ੍ਤੇ ਵਾਰ੍ਤੋਪਾਯਮਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ । ਨष੍ਟੇषੁ ਮਧੁਨਾ ਸਾਰ੍ਧਂ ਕਲ੍ਪਵृਕ੍ਸ਼ੇष੍ਵਸ਼ੇषਤਃ॥੪੯.
ਜੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੁਜ਼ੀ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਸੋਚੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਪ-ਰੁੱਖ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਧੂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
ਵਿषਾਦਵ੍ਯਾਕੁਲਾਸ੍ਤਾ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤृष੍ਣਾਕ੍ਸ਼ੁਧਾਰ੍ਦਿਤਾਃ । ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਬਭੌ ਤਾਸਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਮੁਖੇ ਤਦਾ॥੪੯.
ਉਹ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਏ; ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ।
ਵਾਰ੍ਤਾਸ੍ਵਸਾਧਿਤਾ ਹ੍ਯਨ੍ਯਾ ਵृष੍ਟਿਸ੍ਤਾਸਾਂ ਨਿਕਾਮਤਃ । ਤਾਸਾਂ ਵृष੍ਟ੍ਯੁਦਕਾਨੀਹ ਯਾਨਿ ਨਿਮ੍ਨਗਤਾਨਿ ਵੈ॥੪੯.
ਜਦ ਹੋਰ ਰੁਜ਼ੀ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਫੇਲ ਹੋ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਮੀਂਹ ਪਿਆ; ਉਸ ਮੀਂਹ ਤੋਂ, ਪਾਣੀ ਨਿਮਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਵृष੍ਟ੍ਯਾਵਰੁਦ੍ਧੈਰਭਵਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਃ ਖਾਤਾਨਿ ਨਿਮ੍ਨਗਾਃ । ਯੇ ਪੁਰਸ੍ਤਾਦਪਾਂ ਸ੍ਤੋਕਾ ਆਪਨ੍ਨਾਃ ਪृਥਿਵੀਤਲੇ॥੪੯.
ਮੀਂਹ ਨਾਲ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਨਾਲੇ ਬਣੇ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਹਿਣ ਲੱਗਾ; ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਹੜਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਵਧ ਗਿਆ।
ਤਤੋ ਭੂਮੇਸ਼੍ਚ ਸਂਯੋਗਾਦੋषਧ੍ਯਸ੍ਤਾਸ੍ਤਦਾ ਭਵਨ੍ । ਅਫਾਲਕृष੍ਟਾਸ਼੍ਚਾਨੁਪ੍ਤਾ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼॥੪੯.
ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਪੌਦੇ ਉਪਜੇ—ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਬਿਨਾਂ ਹਲ ਚਲਾਏ ਜਾਂ ਬੀਜ ਪਾਏ।
ऋਤੁਪੁष੍ਪਫਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਵृਕ੍ਸ਼ਾ ਗੁਲ੍ਮਾਸ਼੍ਚ ਜਜ੍ਞਿਰੇ । ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਮਾਦ੍ਯੋऽਯਮੌषਧਸ੍ਯ ਤੁ॥੪੯.
ਮੌਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਤੇ ਬੂਟੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਪਰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਪਜ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ ਹੋਈ।
ਤੇਨੌषਧੇਨ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਮੁਨੇ । ਰਾਗਲੋਭੌ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾਸ਼੍ਚਾਕਸ੍ਮਿਕੌ ਤਦਾ॥੪੯.
ਉਹ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਸਨ, ਹੇ ਮুনি; ਪਰ ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਤੇ ਲੋਭ ਅਚਾਨਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।
ਤਤਸ੍ਤਾਃ ਪਰ੍ਯਗ੍ਵਹ੍ਣਨ੍ਤ ਨਦੀਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਾਣਿ ਪਰ੍ਵਤਾਨ੍ । ਵृਕ੍ਸ਼ਗੁਲ੍ਮੌषਧੀਸ਼੍ਚੈਵਮਾਤ੍ਮਨ੍ਯਾਯਾਦ੍ਯਥਾਬਲਮ੍॥੪੯.
ਫਿਰ ਉਹ ਲੋਕ ਨਦੀਆਂ, ਖੇਤ, ਪਹਾੜ, ਰੁੱਖ, ਬੂਟੇ ਤੇ ਜੜੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਤੇ ਤਾਕਤ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਏ।