ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਮੁਹੂਰ੍ਤਾਨਾਂ ਨृਣਾਂ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤੁ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਭਿਃ ਪਕ੍ਸ਼ੌ ਦ੍ਵੌ ਮਾਸ ਉਚ੍ਯਤੇ॥੪੬.

ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੀਹ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਪੱਖ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਤੈਃ षਡ੍ਭਿਰਯਨਂ ਵਰ੍षਂ ਦ੍ਵੇऽਯਨੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੇ । ਤਦ੍ਦੇਵਾਨਾਮਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਦਿਨਂ ਤਤ੍ਰੋਤ੍ਤਰਾਯਣਮ੍॥੪੬.

ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਖਣ ਤੇ ਉੱਤਰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ, ਉੱਤਰਾਯਣ ਦਿਨ ਹੈ, ਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਦਿਵ੍ਯੈਰ੍ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰੈਸ੍ਤੁ ਕृਤਤ੍ਰੇਤਾਦਿਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਸ੍ਤਦ੍ਵਿਭਾਗਂ ਸ਼ृਣੁष੍ਵ ਮੇ॥੪੬.

ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਵਾਲਾ ਚਤੁਰਯੁਗ, ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਵੰਡ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ।

ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਤੁ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਕृਤਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਸ਼ਤਾਨਿ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਤਥਾਵਿਧਃ॥੪੬.

ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਉਮਰ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲ ਲੰਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਤ੍ਰੇਤਾ ਤ੍ਰੀਣਿ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਦਿਵ੍ਯਾਬ੍ਦਾਨਾਂ ਸ਼ਤਤ੍ਰਯਮ੍ । ਤਤ੍ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਤਤ੍ਸਮਾ ਚੈਵ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਤਥਾਵਿਧਃ॥੪੬.

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੋਵੇਂ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ।

ਦ੍ਵਾਪਰਂ ਦ੍ਵੇ ਸਹਸ੍ਰੇ ਤੁ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਤੇ ਤਥਾ । ਤਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾ ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਤਾਬ੍ਦੇ ਤਦਂਸ਼ਕਃ॥੪੬.

ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਵੀ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਲਿਃ ਸਹਸ੍ਰਂ ਦਿਵ੍ਯਾਨਾਮਬ੍ਦਾਨਾਂ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮ । ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਕਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਤਕੌ ਸਮੁਦਾਹृਤੌ॥੪੬.

ਕਲਿਯੁਗ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ।

ਏषਾ ਦ੍ਵਾਧਸ਼ਸਾਹਸ੍ਤ੍ਰੀ ਯੁਗਾਖ੍ਯਾ ਕਵਿਭਿਃ ਕृਤਾ । ਏਤਤ੍ ਸਹਸ੍ਰਗੁਣਿਤਮੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮ੍ਯਮੁਦਾਹृਤਮ੍॥੪੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਉਮਰ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਦਿਵਸੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਮਨਵਃ ਸ੍ਯੁਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ । ਭਵਨ੍ਤਿ ਭਾਗਸ਼ਸ੍ਤੇषਾਂ ਸਹਸ੍ਰਂ ਤਦ੍ਵਿਭਜ੍ਯਤੇ॥੪੬.

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦੇਵਾਃ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਃ ਸੇਨ੍ਦ੍ਰਾ ਮਨੁਸ੍ਤਤ੍ਸੂਨਵੋ ਨृਪਾਃ । ਮਨੁਨਾ ਸਹ ਸृਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਂਹ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍॥੪੬.

ਦੇਵਤੇ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਇੰਦਰ, ਮਨੂ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜੇ, ਇਹ ਸਭ ਮਨੂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਾਨਾਂ ਸਂਖ੍ਯਾਤਾ ਸਾਧਿਕਾ ਹ੍ਯੇ ਕਸਪ੍ਤਤਿਃ । ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਂ ਤਸ੍ਯ ਸਂਖ੍ਯਾਂ ਮਾਨੁषਾਬ੍ਦੈਰ੍ਨਿਬੋਧ ਮੇ॥੪੬.

ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕਹੱਤਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਉਮਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸਂਪੂਰ੍ਣਾਃ ਸਂਖ੍ਯਾਤਾਃ ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਦ੍ਵਿਜ । ਸਤ੍ਪषष੍ਟਿਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯਾਨਿ ਨਿਯੁਤਾਨਿ ਚ ਸਂਖ੍ਯਯਾ॥੪੬.

ਤੀਹ ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪੂਰੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਸੌ ਛਿਆਠ ਹੋਰ ਨਿਯੁਤ ਵੀ ਹਨ।

ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ਼੍ਚ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਕਾਲੋऽਯਂ ਸਾਧਿਕਂ ਵਿਨਾ । ਏਤਨ੍ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਦਿਵ੍ਯੈਰ੍ਵਰ੍षੈਰ੍ਨਿਬੋਧ ਮੇ॥੪੬.

ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਸਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਮਾਂ ਕੁਝ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨਵੰਤਰ ਹੈ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

ਅष੍ਟੌ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਦਿਵ੍ਯਯਾ ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਯੁਤਮ੍ । ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਤਥਾਨ੍ਯਾਨਿ ਸਹਸ੍ਰਾਣ੍ਯਧਿਕਾਨਿ ਤੁ॥੪੬.

ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਲ, ਤੇ ਬਾਹਵੀਂ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਗੁਣੋ ਹ੍ਯੇष ਕਾਲੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ੍ਯਮਹਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਲਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕੋ ਬੁਧੈਃ॥੪੬.

ਇਹ ਸਮਾਂ ਚੌਦਾਂ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਨੈਮਿਤਿਕ ਪ੍ਰਲੈ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

ਭੂਰ੍ਲੋਕੋऽਥ ਭੁਵਰ੍ਲੋਕਃ ਸ੍ਵਰ੍ਲੋਕਸ਼੍ਚ ਵਿਨਾਸ਼ਿਨਃ । ਤਥਾ ਵਿਨਾਸ਼ਮਾਯਾਨ੍ਤਿ ਮਹਰ੍ਲੋਕਸ਼੍ਚ ਤਿष੍ਠਤਿ॥੪੬.

ਭੂਲੋਕ, ਭੁਵਰਲੋਕ ਤੇ ਸਵਰਲੋਕ—all ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਭ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਹਰਲੋਕ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤਦ੍ਵਾਸਿਨੋऽਪਿ ਤਾਪੇਨ ਜਨਲੋਕਂ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ ਵੈ । ਏਕਾਰ੍ਣਵੇ ਚ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ੍ਵਪਿਤਿ ਵੈ ਨਿਸ਼ਿ॥੪੬.

ਉਸ ਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵੀ ਤਾਪ ਕਾਰਨ ਜਨਲੋਕ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁੱਤਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣੈਵ ਸਾ ਰਾਤ੍ਰਿਸ੍ਤਦਨ੍ਤੇ ਸृਜ੍ਯਤੇ ਪੁਨਃ । ਏਵਨ੍ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਵਰ੍षਮੇਕਂ ਵਰ੍षਸ਼ਤਨ੍ਤੁ ਤਤ੍॥੪੬.

ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਐਸੇ ਹੀ ਸੌ ਸਾਲ।

ਸ਼ਤਂ ਹਿ ਤਸ੍ਯ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਪਰਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ । ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦ੍ਭਿਸ੍ਤਥਾ ਵਰ੍षੈਃ ਪਰਾਰ੍ਧਮਿਤਿ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ॥੪੬.

ਉਸ ਦੇ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਹ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਪਰਾਰਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਮਸ੍ਯ ਪਰਾਰ੍ਧਨ੍ਤੁ ਵ੍ਯਤੀਤਂ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮ । ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇऽਭੂਨ੍ਮਹਾਕਲ੍ਪਃ ਪਾਦ੍ਮ ਇਤ੍ਯਭਿਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ॥੪੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪਰਾਰਧ ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮਹਾਕਲਪ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪਦਮ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਯ ਪਰਾਰ੍ਧਸ੍ਯ ਵਰ੍ਤਮਾਨਸ੍ਯ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜ । ਵਾਰਾਹ ਇਤਿ ਕਲ੍ਪੋऽਯਂ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਃ॥੪੬.

ਦੂਜੇ ਪਰਾਰਧ, ਜੋ ਹੁਣ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਕਲਪ ਵਾਰਾਹਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂਵਿਧਾਃ ਸृष੍ਟਯਸ੍ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਵ੍ਯਕ੍ਤਜਨ੍ਮਨਃ । ਸ਼ਰ੍ਵਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪੇ ਕਲ੍ਪੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵੈ॥੪੮.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਜਨਮ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਇਕ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਕਾਰਪਰਿਖਾਹੀਨਾਂ ਪੁਰਂ ਖਰ੍ਵਟਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਸ਼ਾਖਾਨਗਰਕਞ੍ਚਾਨ੍ਯਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਸਾਮਨ੍ਤਭੁਕ੍ਤਿਮਤ੍॥੪੯.

ਜੋ ਵਸੇਬਾ ਬਿਨਾਂ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਖਾਈਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਖਰਵਟਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਸ਼ਾਖਾ-ਸ਼ਹਿਰ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ, ਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ।

ਤਥਾ ਸ਼ੂਦ੍ਰਜਨਪ੍ਰਾਯਾਃ ਸ੍ਵਸਮृਦ੍ਧਿਕृषੀਬਲਾਃ । ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੋਪਭੋਗ੍ਯਭੂਮਧ੍ਯੇ ਵਸਤਿਰ੍ਗ੍ਰਾਮਸਂਜ੍ਞਿਤਾ॥੪੯.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵਧੇਰੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਰੁਜ਼ੀ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਖੇਤਾਂ ਤੇ ਉਪਜਾਊ ਧਰਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਥਾਂ ਪਿੰਡ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਨ੍ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨਗਰਾਦੇਰ੍ਯਾ ਕਾਰ੍ਯਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਮਾਨਵੈਃ । ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਵਸਤਿਃ ਸਾ ਵੈ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਵਸਤਿਰ੍ਨਰੈਃ॥੪੯.

ਸ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਕੰਮ ਲਈ ਬਣਾਈ ਵੱਸਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਸਤੇ ਨਿਵਾਸ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦੁष੍ਟਪ੍ਰਾਯੋ ਵਿਨਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੈਃ ਪਰਭੂਮਿਚਰੋ ਬਲੀ । ਗ੍ਰਾਮ ਏਵ ਦ੍ਰਮੀਸਂਜ੍ਞੋ ਰਾਜਵਲ੍ਲਭਸਂਸ਼੍ਰਯਃ॥੪੯.

ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਬਦਮਾਸ, ਤਾਕਤਵਰ ਹੋ ਕੇ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰਮੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ ਪਨਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਕਟਾਰੂਢਭਾਣ੍ਡੈਸ਼੍ਚ ਗੋਪਾਲੈਰ੍ਵਿਪਣਂ ਵਿਨਾ । ਗੋਸਮੂਹੈਸ੍ਤਥਾ ਘੋषੋ ਯਤ੍ਰੇਚ੍ਛਾਭੂਮਿਕੇਤਨਃ॥੪੯.

ਗੋਪਾਲਾਂ ਦੀ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਮੰਡੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਰਥਾਂ 'ਤੇ ਲੋਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਘੋਸ਼ਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤ ਏਵਂ ਨਗਰਾਦੀਂਸ੍ਤੁ ਕृਤ੍ਵਾ ਵਾਸਾਰ੍ਥਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਨਿਕੇਤਨਾਨਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਨਾਂ ਚਕ੍ਰੁਰਾਵਸਥਾਯ ਵੈ॥੪੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਵੱਸਣ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਬਣਾਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋੜਿਆਂ ਲਈ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਏ, ਵੱਸਣ ਦੀ ਖਾਤਰ।

ਗृਹਾਕਾਰਾ ਯਥਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤੇषਾਮਾਸਨ੍ਨਹੀਰੁਹਾਃ । ਤਥਾ ਸਂਸ੍ਮृਤ੍ਯ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਚਕ੍ਰੁਰ੍ਵੇਸ਼੍ਮਾਨਿ ਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ॥੪੯.

ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣੇ; ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਬਣਾਏ।