ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੇਵ੍ਯਕ੍ਤੇ ਵਿਕਾਰੇ ਪ੍ਰਤਿਸਂਹृਤੇ । ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਪੁਰੁषਸ਼੍ਚੈਵ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯੇਣਾਵਤਿष੍ਠਤਃ॥੪੬.

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤਦਾ ਤਮਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵਞ੍ਚ ਸਮਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੌ । ਅਨੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾਵਨੂਨੌ ਚ ਤਤ੍ਪ੍ਰੋਤੌ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍॥੪੬.

ਉਸ ਵੇਲੇ, ਤਮਸ ਤੇ ਸਤਵ ਸਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਵਧੇ ਹੋਏ, ਨਾ ਘਟੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹੋਏ।

ਤਿਲੇषੁ ਵਾ ਯਥਾ ਤੈਲਂ ਘृਤਂ ਪਯਸਿ ਵਾ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਥਾ ਤਮਸਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇ ਚ ਰਜੋऽਪ੍ਯਨੁਸृਤਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍॥੪੬.

ਜਿਵੇਂ ਤਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਲ, ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਘੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤਮਸ ਤੇ ਸਤਵ ਦੇ ਨਾਲ ਰਜੋ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਯਾਵਦਾਯੁषੋ ਦ੍ਵਿਪਰਾਰ੍ਧਿਕਮ੍ । ਤਾਵਦ੍ਦਿਨਂ ਪਰੇਸ਼ਸ੍ਯ ਤਤ੍ਸਮਾ ਸਂਯਮੇ ਨਿਸ਼ਾ॥੪੬.

ਜਿੰਨਾ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਮਰ — ਦੋ ਪਰਾਰਧ — ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਸਮਾਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਤ ਵੀ ਇੰਨੀ ਹੀ ਲੰਬੀ ਪ੍ਰਲੈ ਦੌਰਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਹਰ੍ਮੁਖੇ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ਤੁ ਜਗਦਾਦਿਰਨਾਦਿਮਾਨ੍ । ਸਰ੍ਵਹੇਤੁਰਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਪਰਃ ਕੋऽਪ੍ਯਪਰਕ੍ਰਿਯਃ॥੪੬.

ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ, ਜਗਤ ਦਾ ਆਦਿ, ਜੋ ਆਦਿ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਾਗਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਅਗੋਚਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ, ਸਰਵੋਚ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਪੁਰੁषਞ੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਾਵਿਸ਼੍ਯਾਸ਼ੁ ਜਗਤ੍ਪਤਿਃ । ਕ੍ਸ਼ੋਭਯਾਮਾਸ ਯੋਗੇਨ ਪਰੇਣ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ॥੪੬.

ਜਗਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਚਤਮ ਜੋਗ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ।

ਯਥਾ ਮਦੋ ਨਵਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਯਥਾ ਵਾ ਮਾਧਵਾਨਿਲਃ । ਅਨੁਪ੍ਰਵਿष੍ਟਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭਾਯ ਤਥਾਸੌ ਯੋਗਮੂਰ੍ਤਿਮਾਨ੍॥੪੬.

ਜਿਵੇਂ ਨਵੀਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਾ ਵੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਵਸੰਤ ਦੀ ਹਵਾ ਆਉਣ ਨਾਲ ਹਲਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਜੋਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ।

ਪ੍ਰਧਾਨੇ ਕ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯਮਾਨੇ ਤੁ ਸ ਦੇਵੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਃ । ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋऽਣ੍ਡਕੋषਸ੍ਥੋ ਯਥਾ ਤੇ ਕਥਿਤਂ ਮਯਾ॥੪੬.

ਜਦੋਂ ਮੁੱਢਲੀ ਮਾਤਾ ਹਿਲੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੇਵਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅੰਡ ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ।

ਸ ਏਵ ਕ੍ਸ਼ੋਭਕਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ ਕ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਃ ਪਤਿਃ । ਸ ਸਙ੍ਕੋਚਵਿਕਾਸ਼ਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵੇऽਪਿ ਚ ਸ੍ਥਿਤਃ॥੪੬.

ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸੰਕੋਚ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸ ਜਗਦ੍ਯੋਨਿਰਗੁਣੋऽਪਿ ਰਜੋਗੁਣਮ੍ । ਭੁਞ੍ਜਨ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਸਰ੍ਗੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵਂ ਸਮੁਪਾਸ਼੍ਰਿਤਃ॥੪੬.

ਜਗਤ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਰਜੋ ਗੁਣ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵੇ ਸ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਤਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤਿਰੇਕਵਾਨ੍ । ਵਿष੍ਣੁਤ੍ਵਮੇਤ੍ਯ ਧਰ੍ਮੇਣ ਕੁਰੁਤੇ ਪਰਿਪਾਲਨਮ੍॥੪੬.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਕੇ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਤਤਸ੍ਤਮੋਗੁਣੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤੋ ਰੁਦ੍ਰਤ੍ਵੇ ਚਾਖਿਲਂ ਜਗਤ੍ । ਉਪਸਂਹृਤ੍ਯ ਵੈ ਸ਼ੇਤੇ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਗੁਣੋऽਗੁਣਃ॥੪੬.

ਫਿਰ, ਜਦ ਤਮੋ ਗੁਣ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵ੍ਯਾਪਕਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੀ ਪਾਲਕੋ ਲਾਵਕਸ੍ਤਥਾ । ਯਥਾ ਸ ਸਂਜ੍ਞਾਮਾਯਾਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿष੍ਣ੍ਵੀਸ਼ਕਾਰਿਣੀਮ੍॥੪੬.

ਜਿਵੇਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਫੈਲਣ ਵਾਲਾ, ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਕੰਮ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵੇ ਸृਜਤੇ ਲੋਕਾਨ੍ ਰੁਦ੍ਰਤ੍ਵੇ ਸਂਹਰਤ੍ਯਪਿ । ਵਿष੍ਣੁਤ੍ਵੇ ਚਾਪ੍ਯੁਦਾਸੀਨਸ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਰੋऽਵਸ੍ਥਾਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ॥੪੬.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ; ਰੁਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਵੈਭੂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਾਲਾਤ ਹਨ।

ਰਜੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਮੋ ਰੁਦ੍ਰੋ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਜਗਤ੍ਪਤਿਃ । ਏਤ ਏਵ ਤ੍ਰਯੋ ਦੇਵਾ ਏਤ ਏਵ ਤ੍ਰਯੋ ਗੁਣਾਃ॥੪੬.

ਰਜੋ ਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਤਮੋ ਗੁਣ ਰੁਦਰ ਹੈ, ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ, ਜੋ ਜਗਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਹੀ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਹੀ ਗੁਣ ਹਨ।

ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਿਥੁਨਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਿਣਸ੍ਤਥਾ । ਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵਿਯੋਗੋ ਨਹ੍ਯੇषਾਂ ਨ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍॥੪੬.

ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਇਹ ਕਦੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਛੱਡਦੇ ਨਹੀਂ।

ਏਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਜਗਤ੍ਪੂਰ੍ਵੋ ਦੇਵਦੇਵਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਃ । ਰਜੋਗੁਣਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸ੍ਤ੍ਰष੍ਟ੍ਟਤ੍ਵੇ ਸ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ॥੪੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਜਗਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਚਾਰ ਮੁਹਾਂ ਵਾਲਾ ਦੇਵ-ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਰਜੋ ਗੁਣ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ, ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭੋ ਦੇਵਾਦਿਰਨਾਦਿਰੁਪਚਾਰਤਃ । ਭੂਪਦ੍ਮਕਰ੍ਣਿਕਾਸਂਸ੍ਥੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਗ੍ਰੇ ਸਮਜਾਯਤ॥੪੬.

ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਰੰਭ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉੱਗੇ ਕਮਲ ਦੇ ਡੰਡੇ 'ਤੇ ਟਿਕ ਕੇ ਜਨਮਿਆ।

ਤਸ੍ਯ ਵਰ੍षਸ਼ਤਂ ਤ੍ਵੇਕਂ ਪਰਮਾਯੁਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮ੍ਯੇਣੈਵ ਹਿ ਮਾਨੇਨ ਤਸ੍ਯ ਸਂਖ੍ਯਾਂ ਨਿਬੋਧ ਮੇ॥੪੬.

ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਉਮਰ ਇੱਕ ਸੌ ਸਾਲ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

ਨਿਮੇषੈਰ੍ਦਸ਼ਭਿਃ ਕਾष੍ਠਾ ਤਥਾ ਪਞ੍ਚਭਿਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਕਲਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਵੈ ਕਾष੍ਠਾ ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਾਃ ਕਲਾਃ॥੪੬.

ਦਸ ਨਿਮੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਾਠ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਪੰਜ ਕਾਠਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਲਾ, ਤੀਹ ਕਲਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ, ਤੇ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਮੁਹੂਰ੍ਤਾਨਾਂ ਨृਣਾਂ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤੁ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਭਿਃ ਪਕ੍ਸ਼ੌ ਦ੍ਵੌ ਮਾਸ ਉਚ੍ਯਤੇ॥੪੬.

ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੀਹ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਪੱਖ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਤੈਃ षਡ੍ਭਿਰਯਨਂ ਵਰ੍षਂ ਦ੍ਵੇऽਯਨੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੇ । ਤਦ੍ਦੇਵਾਨਾਮਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਦਿਨਂ ਤਤ੍ਰੋਤ੍ਤਰਾਯਣਮ੍॥੪੬.

ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਖਣ ਤੇ ਉੱਤਰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ, ਉੱਤਰਾਯਣ ਦਿਨ ਹੈ, ਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਦਿਵ੍ਯੈਰ੍ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰੈਸ੍ਤੁ ਕृਤਤ੍ਰੇਤਾਦਿਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਸ੍ਤਦ੍ਵਿਭਾਗਂ ਸ਼ृਣੁष੍ਵ ਮੇ॥੪੬.

ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਵਾਲਾ ਚਤੁਰਯੁਗ, ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਵੰਡ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ।

ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਤੁ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਕृਤਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਸ਼ਤਾਨਿ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਤਥਾਵਿਧਃ॥੪੬.

ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਉਮਰ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲ ਲੰਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਤ੍ਰੇਤਾ ਤ੍ਰੀਣਿ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਦਿਵ੍ਯਾਬ੍ਦਾਨਾਂ ਸ਼ਤਤ੍ਰਯਮ੍ । ਤਤ੍ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਤਤ੍ਸਮਾ ਚੈਵ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਤਥਾਵਿਧਃ॥੪੬.

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੋਵੇਂ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ।

ਦ੍ਵਾਪਰਂ ਦ੍ਵੇ ਸਹਸ੍ਰੇ ਤੁ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਤੇ ਤਥਾ । ਤਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾ ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਤਾਬ੍ਦੇ ਤਦਂਸ਼ਕਃ॥੪੬.

ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਵੀ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਲਿਃ ਸਹਸ੍ਰਂ ਦਿਵ੍ਯਾਨਾਮਬ੍ਦਾਨਾਂ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮ । ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਕਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਤਕੌ ਸਮੁਦਾਹृਤੌ॥੪੬.

ਕਲਿਯੁਗ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ।

ਏषਾ ਦ੍ਵਾਧਸ਼ਸਾਹਸ੍ਤ੍ਰੀ ਯੁਗਾਖ੍ਯਾ ਕਵਿਭਿਃ ਕृਤਾ । ਏਤਤ੍ ਸਹਸ੍ਰਗੁਣਿਤਮੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮ੍ਯਮੁਦਾਹृਤਮ੍॥੪੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਉਮਰ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਦਿਵਸੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਮਨਵਃ ਸ੍ਯੁਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ । ਭਵਨ੍ਤਿ ਭਾਗਸ਼ਸ੍ਤੇषਾਂ ਸਹਸ੍ਰਂ ਤਦ੍ਵਿਭਜ੍ਯਤੇ॥੪੬.

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।