ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਰ੍ਭਗਵਾਨ੍ ਹਸ੍ਤਸਿਦ੍ਧਿਞ੍ਚ ਕਰ੍ਮਜਾਮ੍ । ਤਤਃ ਪ੍ਰਭृਤ੍ਯਥੌषਧ੍ਯਃ ਕृष੍ਟਪਚ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਜਜ੍ਞਿਰੇ॥੪੯.

ਬ੍ਰਹਮਾ, ਆਪ ਜਨਮਿਆ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੱਥ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕਲਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਖੇਤੀ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਉੱਗਣ ਲੱਗ ਪਏ।

ਸਂਸਿਦ੍ਧਾਯਾਨ੍ਤੁ ਵਾਰ੍ਤਾਯਾਂ ਤਤਸ੍ਤਾਸਾਂ ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਭੁਃ । ਮਰ੍ਯਾਦਾਂ ਸ੍ਥਾਪਯਾਮਾਸ ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਂ ਯਥਾਗੁਣਮ੍॥੪੯.

ਜਦੋਂ ਖੇਤੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਤੇ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਠੀਕ ਹੱਦਾਂ ਰੱਖੀਆਂ।

ਵਰ੍ਣਾਨਾਮਾਸ਼੍ਰਮਾਣਾਞ੍ਚ ਧਰ੍ਮਾਨ੍ ਧਰ੍ਮਭृਤਾਂਵਰ । ਲੋਕਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਪਾਲਿਨਾਮ੍॥੪੯.

ਉਸ ਨੇ ਵਰਗਾਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਧਰਮ, ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਲਈ, ਧਰਮ ਤੇ ਧਨ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ।

ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਾਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਕ੍ਰਿਯਾਵਤਾਮ੍ । ਸ੍ਥਾਨਮੈਨ੍ਦ੍ਰਂ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸਂਗ੍ਰਾਮੇष੍ਵਪਲਾਯਿਨਾਮ੍॥੪੯.

ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਾ ਭੱਜਣ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਇੰਦਰ ਦੀ ਹੈ।

ਵੈਸ਼੍ਯਾਨਾਂ ਮਾਰੁਤਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮਮਨੁਵਰ੍ਤਤਾਮ੍ । ਗਾਨ੍ਧਰ੍ਵਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰਜਾਤੀਨਾਂ ਪਰਿਚਰ੍ਯਾਨੁਵਰ੍ਤਤਾਮ੍॥੪੯.

ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਮਾਰੁਤ ਹੈ; ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੂਦਰ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਗਾਂਧਰਵ ਹੈ।

ਅष੍ਟਾਸ਼ੀਤਿਸਹਸ੍ਰਾਣਾਮृषੀਣਾਮੂਰ੍ਧ੍ਵਰੇਤਸਾਮ੍ । ਸ੍ਮृਤਂ ਤੇषਾਨ੍ਤੁ ਯਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਂ ਤਦੇਵ ਗੁਰੁਵਾਸਿਨਾਮ੍॥੪੯.

ਅਠਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਉਰਧਵਰੇਤਸ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਜੋ ਥਾਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤਰ੍षੋਣਾਨ੍ਤੁ ਯਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਤਦ੍ਵੈ ਵਨੌਕਸਾਮ੍ । ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਂ ਗृਹਸ੍ਥਾਨਾਂ ਨ੍ਯਾਸਿਨਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ । ਯੋਗਿਨਾਮਮृਤਂ ਸ੍ਥਾਨਮਿਤਿ ਵੈ ਸ੍ਥਾਨਕਲ੍ਪਨਾ॥੪੯.

ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਨਿਆਸੀਆਂ ਲਈ, ਤੇ ਅਮਰ ਥਾਂ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਹੈ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ।

46(43) षਟ੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ਕ੍ਰੌष੍ਟੁਕਿਰੁਵਾਚ ਭਗਵਂਸ੍ਤ੍ਵਣ੍ਡਸਮ੍ਭੂਤਿਰ੍ਯਥਾਵਤ੍ ਕਥਿਤਾ ਮਮ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਜਨ੍ਮ ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ॥੪੬.

ਕ੍ਰੌਸ਼ਟੁਕੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭਗਵਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਅੰਡੇ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਗੱਲ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਏਤਦਿਚ੍ਛਾਮ੍ਯਹਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਂ ਤ੍ਵਤ੍ਤੋ ਭृਗੁਕੁਲੋਦ੍ਭਵ । ਯਦਾਨ ਸृष੍ਟਿਰ੍ਭੂਤਾਨਾਮਸ੍ਤਿ ਕਿਨ੍ਨੁ ਨ ਚਾਸ੍ਤਿ ਵਾ । ਕਾਲੇ ਵੈ ਪ੍ਰਲਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਪਸਂਹृਤੇ॥੪੬.

ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ: ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮੇਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?

ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯ ਉਵਾਚ ਯਦਾ ਤੁ ਪ੍ਰਕृਤੌ ਯਾਤਿ ਲਯਂ ਵਿਸ਼੍ਵਮਿਦਂ ਜਗਤ੍ । ਤਦੋਚ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਾਕृਤੋऽਯਂ ਵਿਦ੍ਵਦ੍ਭਿਃ ਪ੍ਰਤਿਸਞ੍ਚਰਃ॥੪੬.

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਪ੍ਰਲੈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੇਵ੍ਯਕ੍ਤੇ ਵਿਕਾਰੇ ਪ੍ਰਤਿਸਂਹृਤੇ । ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਪੁਰੁषਸ਼੍ਚੈਵ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯੇਣਾਵਤਿष੍ਠਤਃ॥੪੬.

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤਦਾ ਤਮਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵਞ੍ਚ ਸਮਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੌ । ਅਨੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾਵਨੂਨੌ ਚ ਤਤ੍ਪ੍ਰੋਤੌ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍॥੪੬.

ਉਸ ਵੇਲੇ, ਤਮਸ ਤੇ ਸਤਵ ਸਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਵਧੇ ਹੋਏ, ਨਾ ਘਟੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹੋਏ।

ਤਿਲੇषੁ ਵਾ ਯਥਾ ਤੈਲਂ ਘृਤਂ ਪਯਸਿ ਵਾ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਥਾ ਤਮਸਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇ ਚ ਰਜੋऽਪ੍ਯਨੁਸृਤਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍॥੪੬.

ਜਿਵੇਂ ਤਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਲ, ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਘੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤਮਸ ਤੇ ਸਤਵ ਦੇ ਨਾਲ ਰਜੋ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਯਾਵਦਾਯੁषੋ ਦ੍ਵਿਪਰਾਰ੍ਧਿਕਮ੍ । ਤਾਵਦ੍ਦਿਨਂ ਪਰੇਸ਼ਸ੍ਯ ਤਤ੍ਸਮਾ ਸਂਯਮੇ ਨਿਸ਼ਾ॥੪੬.

ਜਿੰਨਾ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਮਰ — ਦੋ ਪਰਾਰਧ — ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਸਮਾਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਤ ਵੀ ਇੰਨੀ ਹੀ ਲੰਬੀ ਪ੍ਰਲੈ ਦੌਰਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਹਰ੍ਮੁਖੇ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ਤੁ ਜਗਦਾਦਿਰਨਾਦਿਮਾਨ੍ । ਸਰ੍ਵਹੇਤੁਰਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਪਰਃ ਕੋऽਪ੍ਯਪਰਕ੍ਰਿਯਃ॥੪੬.

ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ, ਜਗਤ ਦਾ ਆਦਿ, ਜੋ ਆਦਿ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਾਗਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਅਗੋਚਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ, ਸਰਵੋਚ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਪੁਰੁषਞ੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਾਵਿਸ਼੍ਯਾਸ਼ੁ ਜਗਤ੍ਪਤਿਃ । ਕ੍ਸ਼ੋਭਯਾਮਾਸ ਯੋਗੇਨ ਪਰੇਣ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ॥੪੬.

ਜਗਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਚਤਮ ਜੋਗ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ।

ਯਥਾ ਮਦੋ ਨਵਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਯਥਾ ਵਾ ਮਾਧਵਾਨਿਲਃ । ਅਨੁਪ੍ਰਵਿष੍ਟਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭਾਯ ਤਥਾਸੌ ਯੋਗਮੂਰ੍ਤਿਮਾਨ੍॥੪੬.

ਜਿਵੇਂ ਨਵੀਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਾ ਵੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਵਸੰਤ ਦੀ ਹਵਾ ਆਉਣ ਨਾਲ ਹਲਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਜੋਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ।

ਪ੍ਰਧਾਨੇ ਕ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯਮਾਨੇ ਤੁ ਸ ਦੇਵੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਃ । ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋऽਣ੍ਡਕੋषਸ੍ਥੋ ਯਥਾ ਤੇ ਕਥਿਤਂ ਮਯਾ॥੪੬.

ਜਦੋਂ ਮੁੱਢਲੀ ਮਾਤਾ ਹਿਲੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੇਵਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅੰਡ ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ।

ਸ ਏਵ ਕ੍ਸ਼ੋਭਕਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ ਕ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਃ ਪਤਿਃ । ਸ ਸਙ੍ਕੋਚਵਿਕਾਸ਼ਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵੇऽਪਿ ਚ ਸ੍ਥਿਤਃ॥੪੬.

ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸੰਕੋਚ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸ ਜਗਦ੍ਯੋਨਿਰਗੁਣੋऽਪਿ ਰਜੋਗੁਣਮ੍ । ਭੁਞ੍ਜਨ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਸਰ੍ਗੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵਂ ਸਮੁਪਾਸ਼੍ਰਿਤਃ॥੪੬.

ਜਗਤ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਰਜੋ ਗੁਣ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵੇ ਸ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਤਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤਿਰੇਕਵਾਨ੍ । ਵਿष੍ਣੁਤ੍ਵਮੇਤ੍ਯ ਧਰ੍ਮੇਣ ਕੁਰੁਤੇ ਪਰਿਪਾਲਨਮ੍॥੪੬.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਕੇ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਤਤਸ੍ਤਮੋਗੁਣੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤੋ ਰੁਦ੍ਰਤ੍ਵੇ ਚਾਖਿਲਂ ਜਗਤ੍ । ਉਪਸਂਹृਤ੍ਯ ਵੈ ਸ਼ੇਤੇ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਗੁਣੋऽਗੁਣਃ॥੪੬.

ਫਿਰ, ਜਦ ਤਮੋ ਗੁਣ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵ੍ਯਾਪਕਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੀ ਪਾਲਕੋ ਲਾਵਕਸ੍ਤਥਾ । ਯਥਾ ਸ ਸਂਜ੍ਞਾਮਾਯਾਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿष੍ਣ੍ਵੀਸ਼ਕਾਰਿਣੀਮ੍॥੪੬.

ਜਿਵੇਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਫੈਲਣ ਵਾਲਾ, ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਕੰਮ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵੇ ਸृਜਤੇ ਲੋਕਾਨ੍ ਰੁਦ੍ਰਤ੍ਵੇ ਸਂਹਰਤ੍ਯਪਿ । ਵਿष੍ਣੁਤ੍ਵੇ ਚਾਪ੍ਯੁਦਾਸੀਨਸ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਰੋऽਵਸ੍ਥਾਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ॥੪੬.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ; ਰੁਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਵੈਭੂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਾਲਾਤ ਹਨ।

ਰਜੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਮੋ ਰੁਦ੍ਰੋ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਜਗਤ੍ਪਤਿਃ । ਏਤ ਏਵ ਤ੍ਰਯੋ ਦੇਵਾ ਏਤ ਏਵ ਤ੍ਰਯੋ ਗੁਣਾਃ॥੪੬.

ਰਜੋ ਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਤਮੋ ਗੁਣ ਰੁਦਰ ਹੈ, ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ, ਜੋ ਜਗਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਹੀ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਹੀ ਗੁਣ ਹਨ।

ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਿਥੁਨਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਿਣਸ੍ਤਥਾ । ਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵਿਯੋਗੋ ਨਹ੍ਯੇषਾਂ ਨ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍॥੪੬.

ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਇਹ ਕਦੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਛੱਡਦੇ ਨਹੀਂ।

ਏਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਜਗਤ੍ਪੂਰ੍ਵੋ ਦੇਵਦੇਵਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਃ । ਰਜੋਗੁਣਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸ੍ਤ੍ਰष੍ਟ੍ਟਤ੍ਵੇ ਸ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ॥੪੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਜਗਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਚਾਰ ਮੁਹਾਂ ਵਾਲਾ ਦੇਵ-ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਰਜੋ ਗੁਣ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ, ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭੋ ਦੇਵਾਦਿਰਨਾਦਿਰੁਪਚਾਰਤਃ । ਭੂਪਦ੍ਮਕਰ੍ਣਿਕਾਸਂਸ੍ਥੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਗ੍ਰੇ ਸਮਜਾਯਤ॥੪੬.

ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਰੰਭ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉੱਗੇ ਕਮਲ ਦੇ ਡੰਡੇ 'ਤੇ ਟਿਕ ਕੇ ਜਨਮਿਆ।

ਤਸ੍ਯ ਵਰ੍षਸ਼ਤਂ ਤ੍ਵੇਕਂ ਪਰਮਾਯੁਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮ੍ਯੇਣੈਵ ਹਿ ਮਾਨੇਨ ਤਸ੍ਯ ਸਂਖ੍ਯਾਂ ਨਿਬੋਧ ਮੇ॥੪੬.

ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਉਮਰ ਇੱਕ ਸੌ ਸਾਲ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।