ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੁਨਸ੍ਤਾਸੁ ਪ੍ਰਣष੍ਟਾਸੁ ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਾਸ੍ਤਾਃ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਜਾਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਂ ਸ਼ਰਣਂ ਜਗ੍ਮੁਃ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਰ੍ਤਾਃ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਮ੍॥੪੯.

ਜਦ ਉਹ ਪੌਦੇ ਫਿਰ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਲੋਕ ਭੁੱਲ-ਭੁੱਲੇ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਰਨ ਆ ਗਏ।

ਸ ਚਾਪਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤੋ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤਦਾ ਗ੍ਰਸ੍ਤਾਂ ਵਸੁਨ੍ਧਰਾਮ੍ । ਵਤ੍ਸਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਸੁਮੇਰੁਨ੍ਤੁ ਦੁਦੋਹ ਭਗਵਾਨ੍ ਵਿਭੁਃ॥੪੯.

ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਜਦ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਸੂਮੇਰੁ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧਿਆ।

ਦੁਗ੍ਧੇਯਂ ਗੌਸ੍ਤਦਾ ਤੇਨ ਸ਼ਸ੍ਯਾਨਿ ਪृਥਿਵੀਤਲੇ । ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਤਾਨਿ ਬੀਜਾਨਿ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਤਾਃ ਪੁਨਃ॥੪੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧਣ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਨਾਜ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਬੀਜ, ਘਰੇਲੂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ, ਫਿਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਏ।

ਓषਧ੍ਯਃ ਫਲਪਾਕਾਨ੍ਤਾ ਗਣਾਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਾ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਵ੍ਰੀਹਯਸ਼੍ਚ ਯਵਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗੋਧੂਮਾ ਅਣਵਸ੍ਤਿਲਾਃ॥੪੯.

ਫਲ ਪੱਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਸੱਤਰਾ ਸਮੂਹ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਚੌਲ, ਜੌ, ਗਹੁੰ, ਬਾਜਰਾ ਤੇ ਤਿਲ।

ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗਵੋ ਹ੍ਯੁਦਾਰਾਸ਼੍ਚ ਕੋਰਦੂषਾਃ ਸਚੀਨਕਾਃ । ਮਾषਾ ਮੁਦ੍ਗਾ ਮਸੂਰਾਸ਼੍ਚ ਨਿष੍ਪਾਵਾਃ ਸਕੁਲਤ੍ਥਕਾਃ॥੪੯.

ਪ੍ਰਿਅੰਗੂ, ਉਦਾਰਾ, ਕੋਰਦੂਸ਼ਾ, ਚੀਨਕਾ; ਮਾਸ਼, ਮੁੰਗ, ਮਸੂਰ, ਨਿਸ਼ਪਾਵ ਤੇ ਕੁਲਥ।

ਆਢਕਾਸ਼੍ਚਣਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗਣਾਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਇਤ੍ਯੇਤਾ ਓषਧੀਨਾਨ੍ਤੁ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਣਾਂ ਜਾਤਯਃ ਪੁਰਾ॥੪੯.

ਅਢਕਾ ਤੇ ਚਣ, ਸੱਤਰਾ ਸਮੂਹ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਘਰੇਲੂ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।

ਓषਧ੍ਯੋ ਜਜ੍ਞਿਯਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ । ਵ੍ਰੀਹਯਸ਼੍ਚ ਯਵਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗੋਧੂਮਾ ਅਣਵਸ੍ਤਿਲਾਃ॥੪੯.

ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਘਰੇਲੂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੋਈ; ਚੌਲ, ਜੌ, ਗਹੁੰ, ਬਾਜਰਾ ਤੇ ਤਿਲ।

ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਸਪ੍ਤਮਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਅष੍ਟਮਾਸ੍ਤੁ ਕੁਲਤ੍ਥਕਾਃ । ਸ਼੍ਯਾਮਾਕਾਸ੍ਤ੍ਵਥ ਨੀਵਾਰਾ ਯਤ੍ਤਿਲਾ ਸਗਵੇਧੁਕਾਃ॥੪੯.

ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ ਸੱਤਵੀਂ ਹੈ, ਕੁਲਤਥ ਅੱਠਵੀਂ; ਫਿਰ ਸ਼ਿਆਮਕ, ਨੀਵਾਰ, ਯਵ, ਤਿਲ ਤੇ ਗਵੇਧੁਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕੁਰੁਵਿਨ੍ਦਾ ਮਰ੍ਕਟਕਾਸ੍ਤਥਾ ਵੇਣੁਯਵਾਸ਼੍ਚ ਯੇ । ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਹ੍ਯੇਤਾ ਓषਧ੍ਯਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼॥੪੯.

ਕੁਰੂਵਿੰਦ, ਮਰਕਟਕ ਤੇ ਵੇਣੂ-ਯਵ — ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਗ੍ਰਾਮੀ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਪੌਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਯਦਾ ਪ੍ਰਸृष੍ਟਾ ਓषਧ੍ਯੋ ਨ ਪ੍ਰਰੋਹਨ੍ਤਿ ਤਾਃ ਪੁਨਃ । ਤਤਃ ਸ ਤਾਸਾਂ ਵृਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵਾਰ੍ਤੋਪਾਯਞ੍ਚਕਾਰ ਹ॥੪੯.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੌਦੇ ਬੀਜਣ ਤੇ ਮੁੜ ਉੱਗਦੇ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਾਧ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਖੇਤੀ ਦੇ ਢੰਗ ਬਣਾਏ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਰ੍ਭਗਵਾਨ੍ ਹਸ੍ਤਸਿਦ੍ਧਿਞ੍ਚ ਕਰ੍ਮਜਾਮ੍ । ਤਤਃ ਪ੍ਰਭृਤ੍ਯਥੌषਧ੍ਯਃ ਕृष੍ਟਪਚ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਜਜ੍ਞਿਰੇ॥੪੯.

ਬ੍ਰਹਮਾ, ਆਪ ਜਨਮਿਆ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੱਥ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕਲਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਖੇਤੀ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਉੱਗਣ ਲੱਗ ਪਏ।

ਸਂਸਿਦ੍ਧਾਯਾਨ੍ਤੁ ਵਾਰ੍ਤਾਯਾਂ ਤਤਸ੍ਤਾਸਾਂ ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਭੁਃ । ਮਰ੍ਯਾਦਾਂ ਸ੍ਥਾਪਯਾਮਾਸ ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਂ ਯਥਾਗੁਣਮ੍॥੪੯.

ਜਦੋਂ ਖੇਤੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਤੇ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਠੀਕ ਹੱਦਾਂ ਰੱਖੀਆਂ।

ਵਰ੍ਣਾਨਾਮਾਸ਼੍ਰਮਾਣਾਞ੍ਚ ਧਰ੍ਮਾਨ੍ ਧਰ੍ਮਭृਤਾਂਵਰ । ਲੋਕਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਪਾਲਿਨਾਮ੍॥੪੯.

ਉਸ ਨੇ ਵਰਗਾਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਧਰਮ, ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਲਈ, ਧਰਮ ਤੇ ਧਨ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ।

ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਾਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਕ੍ਰਿਯਾਵਤਾਮ੍ । ਸ੍ਥਾਨਮੈਨ੍ਦ੍ਰਂ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸਂਗ੍ਰਾਮੇष੍ਵਪਲਾਯਿਨਾਮ੍॥੪੯.

ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਾ ਭੱਜਣ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਇੰਦਰ ਦੀ ਹੈ।

ਵੈਸ਼੍ਯਾਨਾਂ ਮਾਰੁਤਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮਮਨੁਵਰ੍ਤਤਾਮ੍ । ਗਾਨ੍ਧਰ੍ਵਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰਜਾਤੀਨਾਂ ਪਰਿਚਰ੍ਯਾਨੁਵਰ੍ਤਤਾਮ੍॥੪੯.

ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਮਾਰੁਤ ਹੈ; ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੂਦਰ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਗਾਂਧਰਵ ਹੈ।

ਅष੍ਟਾਸ਼ੀਤਿਸਹਸ੍ਰਾਣਾਮृषੀਣਾਮੂਰ੍ਧ੍ਵਰੇਤਸਾਮ੍ । ਸ੍ਮृਤਂ ਤੇषਾਨ੍ਤੁ ਯਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਂ ਤਦੇਵ ਗੁਰੁਵਾਸਿਨਾਮ੍॥੪੯.

ਅਠਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਉਰਧਵਰੇਤਸ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਜੋ ਥਾਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤਰ੍षੋਣਾਨ੍ਤੁ ਯਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਤਦ੍ਵੈ ਵਨੌਕਸਾਮ੍ । ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਂ ਗृਹਸ੍ਥਾਨਾਂ ਨ੍ਯਾਸਿਨਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ । ਯੋਗਿਨਾਮਮृਤਂ ਸ੍ਥਾਨਮਿਤਿ ਵੈ ਸ੍ਥਾਨਕਲ੍ਪਨਾ॥੪੯.

ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਨਿਆਸੀਆਂ ਲਈ, ਤੇ ਅਮਰ ਥਾਂ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਹੈ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ।

46(43) षਟ੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ਕ੍ਰੌष੍ਟੁਕਿਰੁਵਾਚ ਭਗਵਂਸ੍ਤ੍ਵਣ੍ਡਸਮ੍ਭੂਤਿਰ੍ਯਥਾਵਤ੍ ਕਥਿਤਾ ਮਮ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਜਨ੍ਮ ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ॥੪੬.

ਕ੍ਰੌਸ਼ਟੁਕੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭਗਵਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਅੰਡੇ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਗੱਲ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਏਤਦਿਚ੍ਛਾਮ੍ਯਹਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਂ ਤ੍ਵਤ੍ਤੋ ਭृਗੁਕੁਲੋਦ੍ਭਵ । ਯਦਾਨ ਸृष੍ਟਿਰ੍ਭੂਤਾਨਾਮਸ੍ਤਿ ਕਿਨ੍ਨੁ ਨ ਚਾਸ੍ਤਿ ਵਾ । ਕਾਲੇ ਵੈ ਪ੍ਰਲਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਪਸਂਹृਤੇ॥੪੬.

ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ: ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮੇਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?

ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯ ਉਵਾਚ ਯਦਾ ਤੁ ਪ੍ਰਕृਤੌ ਯਾਤਿ ਲਯਂ ਵਿਸ਼੍ਵਮਿਦਂ ਜਗਤ੍ । ਤਦੋਚ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਾਕृਤੋऽਯਂ ਵਿਦ੍ਵਦ੍ਭਿਃ ਪ੍ਰਤਿਸਞ੍ਚਰਃ॥੪੬.

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਪ੍ਰਲੈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੇਵ੍ਯਕ੍ਤੇ ਵਿਕਾਰੇ ਪ੍ਰਤਿਸਂਹृਤੇ । ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਪੁਰੁषਸ਼੍ਚੈਵ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯੇਣਾਵਤਿष੍ਠਤਃ॥੪੬.

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤਦਾ ਤਮਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵਞ੍ਚ ਸਮਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੌ । ਅਨੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾਵਨੂਨੌ ਚ ਤਤ੍ਪ੍ਰੋਤੌ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍॥੪੬.

ਉਸ ਵੇਲੇ, ਤਮਸ ਤੇ ਸਤਵ ਸਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਵਧੇ ਹੋਏ, ਨਾ ਘਟੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹੋਏ।

ਤਿਲੇषੁ ਵਾ ਯਥਾ ਤੈਲਂ ਘृਤਂ ਪਯਸਿ ਵਾ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਥਾ ਤਮਸਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇ ਚ ਰਜੋऽਪ੍ਯਨੁਸृਤਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍॥੪੬.

ਜਿਵੇਂ ਤਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਲ, ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਘੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤਮਸ ਤੇ ਸਤਵ ਦੇ ਨਾਲ ਰਜੋ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਯਾਵਦਾਯੁषੋ ਦ੍ਵਿਪਰਾਰ੍ਧਿਕਮ੍ । ਤਾਵਦ੍ਦਿਨਂ ਪਰੇਸ਼ਸ੍ਯ ਤਤ੍ਸਮਾ ਸਂਯਮੇ ਨਿਸ਼ਾ॥੪੬.

ਜਿੰਨਾ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਮਰ — ਦੋ ਪਰਾਰਧ — ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਸਮਾਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਤ ਵੀ ਇੰਨੀ ਹੀ ਲੰਬੀ ਪ੍ਰਲੈ ਦੌਰਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਹਰ੍ਮੁਖੇ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ਤੁ ਜਗਦਾਦਿਰਨਾਦਿਮਾਨ੍ । ਸਰ੍ਵਹੇਤੁਰਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਪਰਃ ਕੋऽਪ੍ਯਪਰਕ੍ਰਿਯਃ॥੪੬.

ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ, ਜਗਤ ਦਾ ਆਦਿ, ਜੋ ਆਦਿ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਾਗਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਅਗੋਚਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ, ਸਰਵੋਚ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਪੁਰੁषਞ੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਾਵਿਸ਼੍ਯਾਸ਼ੁ ਜਗਤ੍ਪਤਿਃ । ਕ੍ਸ਼ੋਭਯਾਮਾਸ ਯੋਗੇਨ ਪਰੇਣ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ॥੪੬.

ਜਗਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਚਤਮ ਜੋਗ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ।

ਯਥਾ ਮਦੋ ਨਵਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਯਥਾ ਵਾ ਮਾਧਵਾਨਿਲਃ । ਅਨੁਪ੍ਰਵਿष੍ਟਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭਾਯ ਤਥਾਸੌ ਯੋਗਮੂਰ੍ਤਿਮਾਨ੍॥੪੬.

ਜਿਵੇਂ ਨਵੀਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਾ ਵੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਵਸੰਤ ਦੀ ਹਵਾ ਆਉਣ ਨਾਲ ਹਲਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਜੋਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ।

ਪ੍ਰਧਾਨੇ ਕ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯਮਾਨੇ ਤੁ ਸ ਦੇਵੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਃ । ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋऽਣ੍ਡਕੋषਸ੍ਥੋ ਯਥਾ ਤੇ ਕਥਿਤਂ ਮਯਾ॥੪੬.

ਜਦੋਂ ਮੁੱਢਲੀ ਮਾਤਾ ਹਿਲੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੇਵਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅੰਡ ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ।

ਸ ਏਵ ਕ੍ਸ਼ੋਭਕਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ ਕ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਃ ਪਤਿਃ । ਸ ਸਙ੍ਕੋਚਵਿਕਾਸ਼ਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵੇऽਪਿ ਚ ਸ੍ਥਿਤਃ॥੪੬.

ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸੰਕੋਚ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।