ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਯੋਜਨਾਰ੍ਧਾਰ੍ਧਵਿष੍ਕਮ੍ਭਮष੍ਟਭਾਗਾਯਤਂ ਪੁਰਮ੍ । ਪ੍ਰਾਗੁਦਕ੍ਪ੍ਰਵਣਂ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਵਂਸ਼ਬਹਿਰ੍ਗਮਮ੍॥੪੯.

ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਅੱਧਾ ਜੋਜਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਅੱਠਵੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਚੌੜਾਈ ਹੋਵੇ, ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਢਲਾਨ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਸਾਫ ਵੰਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਨਿਕਾਸੀਆਂ ਹੋਣ।

ਤਦਰ੍ਧੇਨ ਤਥਾ ਖੇਟਂ ਤਤ੍ਪਾਦੇਨ ਚ ਕਰ੍ਵਟਮ੍ । ਨ੍ਯੂਨਂ ਦ੍ਰੋਣੀਮੁਖਂ ਤਸ੍ਮਾਦਨ੍ਤਭਾਗੇਨ ਚੋਚ੍ਯਤੇ॥੪੯.

ਉਸਦੇ ਅੱਧੇ ਨਾਲ ਛੋਟਾ ਕਿਲਾ, ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਕਰਵਟਾ, ਤੇ ਡੋਣੀ-ਆਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ, ਅੰਤ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਕਾਰਪਰਿਖਾਹੀਨਾਂ ਪੁਰਂ ਖਰ੍ਵਟਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਸ਼ਾਖਾਨਗਰਕਞ੍ਚਾਨ੍ਯਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਸਾਮਨ੍ਤਭੁਕ੍ਤਿਮਤ੍॥੪੯.

ਜਿਸ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਕਰਵਟਾ ਵਿੱਚ ਕੰਧ ਜਾਂ ਖਾਈ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਰਵਟਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਾਖਾ-ਨਗਰ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀ, ਸਾਮੰਤ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨਦਾਰ ਵਸਦੇ ਹਨ।

ਤਥਾ ਸ਼ੂਦ੍ਰਜਨਪ੍ਰਾਯਾਃ ਸ੍ਵਸਮृਦ੍ਧਿਕृषੀਬਲਾਃ । ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੋਪਭੋਗ੍ਯਭੂਮਧ੍ਯੇ ਵਸਤਿਰ੍ਗ੍ਰਾਮਸਂਜ੍ਞਿਤਾ॥੪੯.

ਜੋ ਵਸਤੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ੂਦਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਤੇ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਤੇ ਖੇਤੀਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਨ੍ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨਗਰਾਦੇਰ੍ਯਾ ਕਾਰ੍ਯਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਮਾਨਵੈਃ । ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਵਸਤਿਃ ਸਾ ਵੈ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਵਸਤਿਰ੍ਨਰੈਃ॥੪੯.

ਸ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੰਮ ਲਈ ਬਣਾਈ ਵਸਤੀ, ਉਹ ਵਸਤੀ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦੁष੍ਟਪ੍ਰਾਯੋ ਵਿਨਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੈਃ ਪਰਭੂਮਿਚਰੋ ਬਲੀ । ਗ੍ਰਾਮ ਏਵ ਦ੍ਰਮੀਸਂਜ੍ਞੋ ਰਾਜਵਲ੍ਲਭਸਂਸ਼੍ਰਯਃ॥੪੯.

ਜੋ ਵਸਤੀ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬੇਕਾਬੂ, ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਪਰਾਈ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਕਟਾਰੂਢਭਾਣ੍ਡੈਸ਼੍ਚ ਗੋਪਾਲੈਰ੍ਵਿਪਣਂ ਵਿਨਾ । ਗੋਸਮੂਹੈਸ੍ਤਥਾ ਘੋषੋ ਯਤ੍ਰੇਚ੍ਛਾਭੂਮਿਕੇਤਨਃ॥੪੯.

ਘੋਸ਼ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗਵਾਲੇ ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਰਥਾਂ 'ਤੇ ਲਾਦ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਮੰਡੀ ਦੇ, ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਸਦੇ ਹਨ।

ਤ ਏਵਂ ਨਗਰਾਦੀਂਸ੍ਤੁ ਕृਤ੍ਵਾ ਵਾਸਾਰ੍ਥਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਨਿਕੇਤਨਾਨਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਨਾਂ ਚਕ੍ਰੁਰਾਵਸਥਾਯ ਵੈ॥੪੯.

ਉਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵਾਸਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਬਣਾਕੇ, ਦੋ ਦੋ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵੀ ਬਣਾਏ।

ਗृਹਾਕਾਰਾ ਯਥਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤੇषਾਮਾਸਨ੍ਨਹੀਰੁਹਾਃ । ਤਥਾ ਸਂਸ੍ਮृਤ੍ਯ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਚਕ੍ਰੁਰ੍ਵੇਸ਼੍ਮਾਨਿ ਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ॥੪੯.

ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣਦੇ ਸਨ; ਇਹ ਸਭ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਵਸਤੀਆਂ ਉਵੇਂ ਹੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ।

ਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯੈਵਙ੍ਗਤਾਃ ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਤਥੈਵਞ੍ਚਾਪਰੀ ਗਤਾਃ । ਨਤਾਸ਼੍ਚੈਵੋਨ੍ਨਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਤਦ੍ਵਚ੍ਛਾਖਾਃ ਪ੍ਰਚਕ੍ਰਿਰੇ॥੪੯.

ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸਿਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਕੁਝ ਉੱਪਰ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।

ਯਾਃ ਸ਼ਾਖਾਃ ਕਲ੍ਪਵृਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਪੂਰ੍ਵਮਾਸਨ੍ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ । ਤਾ ਏਵ ਸ਼ਾਖਾ ਗੇਹਾਨਾਂ ਸ਼ਾਲਾਤ੍ਵਂ ਤੇਨ ਤਾਸੁ ਤਤ੍॥੪੯.

ਜੋ ਟਾਹਣੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਛਾ-ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸਨ, ਹੇ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਉਹ ਹੀ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਬਣ ਗਈਆਂ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਲੱਕੜ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਈਆਂ।

ਕृਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋਪਘਾਤਨ੍ਤੇ ਵਾਰ੍ਤੋਪਾਯਮਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ । ਨष੍ਟੇषੁ ਮਧੁਨਾ ਸਾਰ੍ਧਂ ਕਲ੍ਪਵृਕ੍ਸ਼ੇष੍ਵਸ਼ੇषਤਃ॥੪੯.

ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਅ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਿੱਠਾ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਇੱਛਾ-ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੁਕ ਗਏ ਸਨ।

ਵਿषਾਦਵ੍ਯਾਕੁਲਾਸ੍ਤਾ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤृष੍ਣਾਕ੍ਸ਼ੁਧਾਰ੍ਦਿਤਾਃ । ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਬਭੌ ਤਾਸਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਮੁਖੇ ਤਦਾ॥੪੯.

ਉਹ ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤਰਸ ਰਹੇ ਸਨ; ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੁਖ-ਸਮਰੱਥਾ ਆਈ।

ਵਾਰ੍ਤਾਸ੍ਵਸਾਧਿਤਾ ਹ੍ਯਨ੍ਯਾ ਵृष੍ਟਿਸ੍ਤਾਸਾਂ ਨਿਕਾਮਤਃ । ਤਾਸਾਂ ਵृष੍ਟ੍ਯੁਦਕਾਨੀਹ ਯਾਨਿ ਨਿਮ੍ਨਗਤਾਨਿ ਵੈ॥੪੯.

ਜਦ ਹੋਰ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਧੀਆ ਮੀਂਹ ਪਈ; ਉਸ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਨੀਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਵृष੍ਟ੍ਯਾਵਰੁਦ੍ਧੈਰਭਵਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਃ ਖਾਤਾਨਿ ਨਿਮ੍ਨਗਾਃ । ਯੇ ਪੁਰਸ੍ਤਾਦਪਾਂ ਸ੍ਤੋਕਾ ਆਪਨ੍ਨਾਃ ਪृਥਿਵੀਤਲੇ॥੪੯.

ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਰੁਕ ਗਏ, ਨੀਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਲੇ ਬਣ ਗਏ; ਜੋ ਪਾਣੀ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਤਤੋ ਭੂਮੇਸ਼੍ਚ ਸਂਯੋਗਾਦੋषਧ੍ਯਸ੍ਤਾਸ੍ਤਦਾ ਭਵਨ੍ । ਅਫਾਲਕृष੍ਟਾਸ਼੍ਚਾਨੁਪ੍ਤਾ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼॥੪੯.

ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਪੌਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ, ਘਰੇਲੂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ, ਬਿਨਾ ਬੀਜ ਬੋਏ ਜਾਂ ਹਲ ਚਲਾਏ।

ऋਤੁਪੁष੍ਪਫਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਵृਕ੍ਸ਼ਾ ਗੁਲ੍ਮਾਸ਼੍ਚ ਜਜ੍ਞਿਰੇ । ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਮਾਦ੍ਯੋऽਯਮੌषਧਸ੍ਯ ਤੁ॥੪੯.

ਮੌਸਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਤੇ ਬੂਟੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

ਤੇਨੌषਧੇਨ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਮੁਨੇ । ਰਾਗਲੋਭੌ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾਸ਼੍ਚਾਕਸ੍ਮਿਕੌ ਤਦਾ॥੪੯.

ਉਹ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ ਲੋਕ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਸਨ, ਹੇ ਮੁਨੀ; ਪਰ ਫਿਰ, ਅਚਾਨਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਤੇ ਲਾਲਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ।

ਤਤਸ੍ਤਾਃ ਪਰ੍ਯਗ੍ਵਹ੍ਣਨ੍ਤ ਨਦੀਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਾਣਿ ਪਰ੍ਵਤਾਨ੍ । ਵृਕ੍ਸ਼ਗੁਲ੍ਮੌषਧੀਸ਼੍ਚੈਵਮਾਤ੍ਮਨ੍ਯਾਯਾਦ੍ਯਥਾਬਲਮ੍॥੪੯.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਦੀਆਂ, ਖੇਤ, ਪਹਾੜ, ਰੁੱਖ, ਬੂਟੇ ਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਆਪਣੇ ਵਾਸਤੇ ਲੈ ਲਏ।

ਤੇਨ ਦੋषੇਣ ਤਾ ਨੇਸ਼ੁਰੌषਧ੍ਯੋ ਮਿषਤਾਂ ਦ੍ਵਿਜ । ਅਗ੍ਰਸਦ੍ ਭੂਰ੍ਯੁਗਪਤ੍ਤਾਸ੍ਤਦੌषਧ੍ਯੋ ਮਹਾਮਤੇ॥੪੯.

ਉਸ ਗਲਤੀ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਵਧ ਨਹੀਂ ਸਕੇ; ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁਧੀ।

ਪੁਨਸ੍ਤਾਸੁ ਪ੍ਰਣष੍ਟਾਸੁ ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਾਸ੍ਤਾਃ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਜਾਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਂ ਸ਼ਰਣਂ ਜਗ੍ਮੁਃ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਰ੍ਤਾਃ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਮ੍॥੪੯.

ਜਦ ਉਹ ਪੌਦੇ ਫਿਰ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਲੋਕ ਭੁੱਲ-ਭੁੱਲੇ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਰਨ ਆ ਗਏ।

ਸ ਚਾਪਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤੋ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤਦਾ ਗ੍ਰਸ੍ਤਾਂ ਵਸੁਨ੍ਧਰਾਮ੍ । ਵਤ੍ਸਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਸੁਮੇਰੁਨ੍ਤੁ ਦੁਦੋਹ ਭਗਵਾਨ੍ ਵਿਭੁਃ॥੪੯.

ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਜਦ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਸੂਮੇਰੁ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧਿਆ।

ਦੁਗ੍ਧੇਯਂ ਗੌਸ੍ਤਦਾ ਤੇਨ ਸ਼ਸ੍ਯਾਨਿ ਪृਥਿਵੀਤਲੇ । ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਤਾਨਿ ਬੀਜਾਨਿ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਤਾਃ ਪੁਨਃ॥੪੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧਣ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਨਾਜ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਬੀਜ, ਘਰੇਲੂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ, ਫਿਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਏ।

ਓषਧ੍ਯਃ ਫਲਪਾਕਾਨ੍ਤਾ ਗਣਾਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਾ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਵ੍ਰੀਹਯਸ਼੍ਚ ਯਵਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗੋਧੂਮਾ ਅਣਵਸ੍ਤਿਲਾਃ॥੪੯.

ਫਲ ਪੱਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਸੱਤਰਾ ਸਮੂਹ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਚੌਲ, ਜੌ, ਗਹੁੰ, ਬਾਜਰਾ ਤੇ ਤਿਲ।

ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗਵੋ ਹ੍ਯੁਦਾਰਾਸ਼੍ਚ ਕੋਰਦੂषਾਃ ਸਚੀਨਕਾਃ । ਮਾषਾ ਮੁਦ੍ਗਾ ਮਸੂਰਾਸ਼੍ਚ ਨਿष੍ਪਾਵਾਃ ਸਕੁਲਤ੍ਥਕਾਃ॥੪੯.

ਪ੍ਰਿਅੰਗੂ, ਉਦਾਰਾ, ਕੋਰਦੂਸ਼ਾ, ਚੀਨਕਾ; ਮਾਸ਼, ਮੁੰਗ, ਮਸੂਰ, ਨਿਸ਼ਪਾਵ ਤੇ ਕੁਲਥ।

ਆਢਕਾਸ਼੍ਚਣਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗਣਾਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਇਤ੍ਯੇਤਾ ਓषਧੀਨਾਨ੍ਤੁ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਣਾਂ ਜਾਤਯਃ ਪੁਰਾ॥੪੯.

ਅਢਕਾ ਤੇ ਚਣ, ਸੱਤਰਾ ਸਮੂਹ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਘਰੇਲੂ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।

ਓषਧ੍ਯੋ ਜਜ੍ਞਿਯਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ । ਵ੍ਰੀਹਯਸ਼੍ਚ ਯਵਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗੋਧੂਮਾ ਅਣਵਸ੍ਤਿਲਾਃ॥੪੯.

ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਘਰੇਲੂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੋਈ; ਚੌਲ, ਜੌ, ਗਹੁੰ, ਬਾਜਰਾ ਤੇ ਤਿਲ।

ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਸਪ੍ਤਮਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਅष੍ਟਮਾਸ੍ਤੁ ਕੁਲਤ੍ਥਕਾਃ । ਸ਼੍ਯਾਮਾਕਾਸ੍ਤ੍ਵਥ ਨੀਵਾਰਾ ਯਤ੍ਤਿਲਾ ਸਗਵੇਧੁਕਾਃ॥੪੯.

ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ ਸੱਤਵੀਂ ਹੈ, ਕੁਲਤਥ ਅੱਠਵੀਂ; ਫਿਰ ਸ਼ਿਆਮਕ, ਨੀਵਾਰ, ਯਵ, ਤਿਲ ਤੇ ਗਵੇਧੁਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕੁਰੁਵਿਨ੍ਦਾ ਮਰ੍ਕਟਕਾਸ੍ਤਥਾ ਵੇਣੁਯਵਾਸ਼੍ਚ ਯੇ । ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਹ੍ਯੇਤਾ ਓषਧ੍ਯਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼॥੪੯.

ਕੁਰੂਵਿੰਦ, ਮਰਕਟਕ ਤੇ ਵੇਣੂ-ਯਵ — ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਗ੍ਰਾਮੀ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਪੌਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।