ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਤੋ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਨ੍ਯਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਕ੍ਸ਼ੁਨ੍ਮੁਖਾਨਿ ਵੈ । ਤਾਸ੍ਤਦ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋਪਘਾਤਾਰ੍ਥਂ ਚਕ੍ਰੁਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪੁਰਾਣਿ ਤੁ॥੪੯.

ਫਿਰ, ਠੰਡੀ-ਗਰਮੀ, ਭੁੱਖ ਆਦਿ ਜੋੜੇ-ਜੋੜੇ ਵਿਰੋਧ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਰੋਧਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ ਬਣਾਏ ਗਏ।

ਮਰੁਧਨ੍ਵषੁ ਦੁਰ੍ਗੇषੁ ਪਰ੍ਵਤੇषੁ ਦਰੀषੁ ਚ । ਸਂਸ਼੍ਰਯਨ੍ਤਿ ਚ ਦੁਰ੍ਗਾਣਿ ਵਾਰ੍ਕ੍ਸ਼ਂ ਪਾਰ੍ਵਤਮੌਦਕਮ੍॥੪੯.

ਉਹ ਰੇਤਲੇ ਮੈਦਾਨਾਂ, ਕਿਲਿਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜੀ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਠਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਆਸਰਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ।

ਕृਤ੍ਰਿਮਞ੍ਚ ਤਥਾ ਦੁਰ੍ਗਂ ਮਿਤ੍ਵਾ ਮਿਤ੍ਵਾਤ੍ਮਨੋ।ਙ੍ਗੁਲੈਃ । ਮਾਨਾਰ੍ਥਾਨਿ ਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿ ਤਾਸ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਰਿਰੇ॥੪੯.

ਉਹ ਲੋਕ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਕਿਲੇ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਮਾਪ ਕੇ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਪਣ ਦੀਆਂ ਮਰਯਾਦਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਦੇ ਸਨ।

ਪਰਮਾਣੁਃ ਪਰਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਤ੍ਰषਰੇਣੁਰ੍ਮਹੀਰਜਃ । ਬਾਲਾਗ੍ਰਞ੍ਚੈਵ ਲਿਕ੍ਸ਼ਾਂ ਚ ਯੂਕਾਂ ਚਾਥ ਯਵੋਦਰਮ੍॥੪੯.

ਪਰਮਾਣੂ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਰੀਕ ਕਣ ਹੈ, ਫਿਰ ਧੂੜ ਦਾ ਰੇੜਾ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਧੂੜ, ਵਾਲ ਦਾ ਕੋਨਾ, ਲਿਕ, ਜੂੰ ਤੇ ਫਿਰ ਜੌ ਦਾ ਦਾਣਾ।

ਕ੍ਰਮਾਦष੍ਟਗੁਣਾਨ੍ਯਾਹੁਰ੍ਯਵਾਨष੍ਟੌ ਤਥਾਙ੍ਗੁਲਮ੍ । षਡਙ੍ਗੁਲਂ ਪਦਂ ਤਚ੍ਚ ਵਿਤਸ੍ਤਿਰ੍ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍॥੪੯.

ਹਰ ਇਕ ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਅੱਠ ਗੁਣਾ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਅੱਠ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣੇ ਇੱਕ ਉਂਗਲ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਛੇ ਉਂਗਲਾਂ ਇੱਕ ਪੈਰ, ਤੇ ਵਿਤਸਤਿ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਦ੍ਵੇ ਵਿਤਸ੍ਤੀ ਤਥਾ ਹਸ੍ਤੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮ੍ਯਤੀਰ੍ਥਾਦਿਵੇष੍ਟਨਃ । ਚਤੁਰ੍ਹਸ੍ਤਂ ਧਨੁਰ੍ਦਣ੍ਡੋ ਨਾਡਿਕਾਰ੍ਯੁਗਮੇਵ ਚ॥੪੯.

ਦੋ ਵਿਤਸਤੀਆਂ ਇੱਕ ਹਸਤ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਲਾਈ ਤੋਂ ਉਂਗਲ ਦੇ ਕੋਨੇ ਤੱਕ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚਾਰ ਹਸਤਾਂ ਨਾਲ ਧਨੁ, ਲਾਠੀ ਤੇ ਨਾਡਿਕਾ ਦਾ ਮਾਪ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਧਨੁषਾਂ ਦ੍ਵੇ ਸਹਸ੍ਰੇ ਤੁ ਗਵ੍ਯੂਤਿਸ੍ਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍ । ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਞ੍ਚ ਯੋਜਵਨਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੈਃ ਸਂਖ੍ਯਾਨਾਰ੍ਥਮਿਦਂ ਪਰਮ੍॥੪੯.

ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁ ਇੱਕ ਗਵਯੂਤੀ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਦਾ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਜੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮਾਪਣ ਦਾ ਢੰਗ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਣਾਮਥ ਦੁਰ੍ਗਾਣਾਂ ਸ੍ਵਸਮੁਤ੍ਥਾਨਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਤੁ । ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਕृਤ੍ਰਿਮਂ ਦੁਰ੍ਗਂ ਤੇ ਚਕ੍ਰੁਰ੍ਯਤ੍ਨਤਸ੍ਤੁ ਵੈ॥੪੯.

ਕਿਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਹਨ, ਤੇ ਚੌਥਾ ਕਿਲਾ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ।

ਪੁਰਞ੍ਚ ਖੇਟਕਞ੍ਚੈਵ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਦ੍ਰੋਣੀਮੁਖਂ ਦ੍ਵਿਜ । ਸ਼ਾਖਾਨਗਰਕਞ੍ਚਾਪਿ ਤਥਾ ਕਰ੍ਵਟਕਂ ਦ੍ਰਮੀ॥੪੯.

ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ, ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਕਿਲਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਡੋਣੀ-ਆਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੀ, ਸ਼ਾਖਾ-ਨਗਰ ਤੇ ਕਰਵਟਾ ਵਸਤੀ ਵੀ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਗ੍ਰਾਮਂ ਸਘੋषਵਿਨ੍ਯਾਸਂ ਤੇषੁ ਚਾਵਸਥਾਨ੍ ਪृਥਕ੍ । ਸੋਤ੍ਸੇਧਵਪ੍ਰਕਾਰਞ੍ਚ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਖਾਵृਤਮ੍॥੪੯.

ਇੱਕ ਪਿੰਡ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘਰ ਹੋਣ, ਉਚੀ ਟੇਕ ਤੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਖਾਈ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ।

ਯੋਜਨਾਰ੍ਧਾਰ੍ਧਵਿष੍ਕਮ੍ਭਮष੍ਟਭਾਗਾਯਤਂ ਪੁਰਮ੍ । ਪ੍ਰਾਗੁਦਕ੍ਪ੍ਰਵਣਂ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਵਂਸ਼ਬਹਿਰ੍ਗਮਮ੍॥੪੯.

ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਅੱਧਾ ਜੋਜਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਅੱਠਵੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਚੌੜਾਈ ਹੋਵੇ, ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਢਲਾਨ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਸਾਫ ਵੰਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਨਿਕਾਸੀਆਂ ਹੋਣ।

ਤਦਰ੍ਧੇਨ ਤਥਾ ਖੇਟਂ ਤਤ੍ਪਾਦੇਨ ਚ ਕਰ੍ਵਟਮ੍ । ਨ੍ਯੂਨਂ ਦ੍ਰੋਣੀਮੁਖਂ ਤਸ੍ਮਾਦਨ੍ਤਭਾਗੇਨ ਚੋਚ੍ਯਤੇ॥੪੯.

ਉਸਦੇ ਅੱਧੇ ਨਾਲ ਛੋਟਾ ਕਿਲਾ, ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਕਰਵਟਾ, ਤੇ ਡੋਣੀ-ਆਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ, ਅੰਤ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਕਾਰਪਰਿਖਾਹੀਨਾਂ ਪੁਰਂ ਖਰ੍ਵਟਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਸ਼ਾਖਾਨਗਰਕਞ੍ਚਾਨ੍ਯਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਸਾਮਨ੍ਤਭੁਕ੍ਤਿਮਤ੍॥੪੯.

ਜਿਸ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਕਰਵਟਾ ਵਿੱਚ ਕੰਧ ਜਾਂ ਖਾਈ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਰਵਟਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਾਖਾ-ਨਗਰ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀ, ਸਾਮੰਤ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨਦਾਰ ਵਸਦੇ ਹਨ।

ਤਥਾ ਸ਼ੂਦ੍ਰਜਨਪ੍ਰਾਯਾਃ ਸ੍ਵਸਮृਦ੍ਧਿਕृषੀਬਲਾਃ । ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੋਪਭੋਗ੍ਯਭੂਮਧ੍ਯੇ ਵਸਤਿਰ੍ਗ੍ਰਾਮਸਂਜ੍ਞਿਤਾ॥੪੯.

ਜੋ ਵਸਤੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ੂਦਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਤੇ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਤੇ ਖੇਤੀਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਨ੍ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨਗਰਾਦੇਰ੍ਯਾ ਕਾਰ੍ਯਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਮਾਨਵੈਃ । ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਵਸਤਿਃ ਸਾ ਵੈ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਵਸਤਿਰ੍ਨਰੈਃ॥੪੯.

ਸ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੰਮ ਲਈ ਬਣਾਈ ਵਸਤੀ, ਉਹ ਵਸਤੀ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦੁष੍ਟਪ੍ਰਾਯੋ ਵਿਨਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੈਃ ਪਰਭੂਮਿਚਰੋ ਬਲੀ । ਗ੍ਰਾਮ ਏਵ ਦ੍ਰਮੀਸਂਜ੍ਞੋ ਰਾਜਵਲ੍ਲਭਸਂਸ਼੍ਰਯਃ॥੪੯.

ਜੋ ਵਸਤੀ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬੇਕਾਬੂ, ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਪਰਾਈ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਕਟਾਰੂਢਭਾਣ੍ਡੈਸ਼੍ਚ ਗੋਪਾਲੈਰ੍ਵਿਪਣਂ ਵਿਨਾ । ਗੋਸਮੂਹੈਸ੍ਤਥਾ ਘੋषੋ ਯਤ੍ਰੇਚ੍ਛਾਭੂਮਿਕੇਤਨਃ॥੪੯.

ਘੋਸ਼ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗਵਾਲੇ ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਰਥਾਂ 'ਤੇ ਲਾਦ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਮੰਡੀ ਦੇ, ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਸਦੇ ਹਨ।

ਤ ਏਵਂ ਨਗਰਾਦੀਂਸ੍ਤੁ ਕृਤ੍ਵਾ ਵਾਸਾਰ੍ਥਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਨਿਕੇਤਨਾਨਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਨਾਂ ਚਕ੍ਰੁਰਾਵਸਥਾਯ ਵੈ॥੪੯.

ਉਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵਾਸਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਬਣਾਕੇ, ਦੋ ਦੋ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵੀ ਬਣਾਏ।

ਗृਹਾਕਾਰਾ ਯਥਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤੇषਾਮਾਸਨ੍ਨਹੀਰੁਹਾਃ । ਤਥਾ ਸਂਸ੍ਮृਤ੍ਯ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਚਕ੍ਰੁਰ੍ਵੇਸ਼੍ਮਾਨਿ ਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ॥੪੯.

ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣਦੇ ਸਨ; ਇਹ ਸਭ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਵਸਤੀਆਂ ਉਵੇਂ ਹੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ।

ਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯੈਵਙ੍ਗਤਾਃ ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਤਥੈਵਞ੍ਚਾਪਰੀ ਗਤਾਃ । ਨਤਾਸ਼੍ਚੈਵੋਨ੍ਨਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਤਦ੍ਵਚ੍ਛਾਖਾਃ ਪ੍ਰਚਕ੍ਰਿਰੇ॥੪੯.

ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸਿਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਕੁਝ ਉੱਪਰ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।

ਯਾਃ ਸ਼ਾਖਾਃ ਕਲ੍ਪਵृਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਪੂਰ੍ਵਮਾਸਨ੍ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ । ਤਾ ਏਵ ਸ਼ਾਖਾ ਗੇਹਾਨਾਂ ਸ਼ਾਲਾਤ੍ਵਂ ਤੇਨ ਤਾਸੁ ਤਤ੍॥੪੯.

ਜੋ ਟਾਹਣੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਛਾ-ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸਨ, ਹੇ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਉਹ ਹੀ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਬਣ ਗਈਆਂ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਲੱਕੜ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਈਆਂ।

ਕृਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋਪਘਾਤਨ੍ਤੇ ਵਾਰ੍ਤੋਪਾਯਮਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ । ਨष੍ਟੇषੁ ਮਧੁਨਾ ਸਾਰ੍ਧਂ ਕਲ੍ਪਵृਕ੍ਸ਼ੇष੍ਵਸ਼ੇषਤਃ॥੪੯.

ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਅ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਿੱਠਾ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਇੱਛਾ-ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੁਕ ਗਏ ਸਨ।

ਵਿषਾਦਵ੍ਯਾਕੁਲਾਸ੍ਤਾ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤृष੍ਣਾਕ੍ਸ਼ੁਧਾਰ੍ਦਿਤਾਃ । ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਬਭੌ ਤਾਸਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਮੁਖੇ ਤਦਾ॥੪੯.

ਉਹ ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤਰਸ ਰਹੇ ਸਨ; ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੁਖ-ਸਮਰੱਥਾ ਆਈ।

ਵਾਰ੍ਤਾਸ੍ਵਸਾਧਿਤਾ ਹ੍ਯਨ੍ਯਾ ਵृष੍ਟਿਸ੍ਤਾਸਾਂ ਨਿਕਾਮਤਃ । ਤਾਸਾਂ ਵृष੍ਟ੍ਯੁਦਕਾਨੀਹ ਯਾਨਿ ਨਿਮ੍ਨਗਤਾਨਿ ਵੈ॥੪੯.

ਜਦ ਹੋਰ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਧੀਆ ਮੀਂਹ ਪਈ; ਉਸ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਨੀਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਵृष੍ਟ੍ਯਾਵਰੁਦ੍ਧੈਰਭਵਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਃ ਖਾਤਾਨਿ ਨਿਮ੍ਨਗਾਃ । ਯੇ ਪੁਰਸ੍ਤਾਦਪਾਂ ਸ੍ਤੋਕਾ ਆਪਨ੍ਨਾਃ ਪृਥਿਵੀਤਲੇ॥੪੯.

ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਰੁਕ ਗਏ, ਨੀਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਲੇ ਬਣ ਗਏ; ਜੋ ਪਾਣੀ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਤਤੋ ਭੂਮੇਸ਼੍ਚ ਸਂਯੋਗਾਦੋषਧ੍ਯਸ੍ਤਾਸ੍ਤਦਾ ਭਵਨ੍ । ਅਫਾਲਕृष੍ਟਾਸ਼੍ਚਾਨੁਪ੍ਤਾ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼॥੪੯.

ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਪੌਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ, ਘਰੇਲੂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ, ਬਿਨਾ ਬੀਜ ਬੋਏ ਜਾਂ ਹਲ ਚਲਾਏ।

ऋਤੁਪੁष੍ਪਫਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਵृਕ੍ਸ਼ਾ ਗੁਲ੍ਮਾਸ਼੍ਚ ਜਜ੍ਞਿਰੇ । ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਮਾਦ੍ਯੋऽਯਮੌषਧਸ੍ਯ ਤੁ॥੪੯.

ਮੌਸਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਤੇ ਬੂਟੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

ਤੇਨੌषਧੇਨ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਮੁਨੇ । ਰਾਗਲੋਭੌ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾਸ਼੍ਚਾਕਸ੍ਮਿਕੌ ਤਦਾ॥੪੯.

ਉਹ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ ਲੋਕ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਸਨ, ਹੇ ਮੁਨੀ; ਪਰ ਫਿਰ, ਅਚਾਨਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਤੇ ਲਾਲਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ।

ਤਤਸ੍ਤਾਃ ਪਰ੍ਯਗ੍ਵਹ੍ਣਨ੍ਤ ਨਦੀਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਾਣਿ ਪਰ੍ਵਤਾਨ੍ । ਵृਕ੍ਸ਼ਗੁਲ੍ਮੌषਧੀਸ਼੍ਚੈਵਮਾਤ੍ਮਨ੍ਯਾਯਾਦ੍ਯਥਾਬਲਮ੍॥੪੯.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਦੀਆਂ, ਖੇਤ, ਪਹਾੜ, ਰੁੱਖ, ਬੂਟੇ ਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਆਪਣੇ ਵਾਸਤੇ ਲੈ ਲਏ।