ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਤ੍ਵਾਰਿ ਤੁ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਮਾਨੁषਾਣਿ ਤੁ । ਆਯੁਃ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਨ ਚ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਦ੍ਵਿਪਤ੍ਤਯਃ॥੪੯.

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਕੋ ਉਮਰ ਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਥੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਮੁਸੀਬਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪੁਨਃ ਸਾਭੂਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਰ੍ਭਾਗ੍ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਕਾਲੇਨ ਗਚ੍ਛਤਾ ਨਾਸ਼ਮੁਪਯਾਨ੍ਤਿ ਯਥਾ ਪ੍ਰਜਾਃ॥੪੯.

ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੇ, ਧਰਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਗ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਨਾਲ, ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਤਥਾ ਤਾਃ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋ ਨਾਸ਼ਂ ਜਗ੍ਮੁਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਿਦ੍ਧਯਃ । ਤਾਸੁ ਸਰ੍ਵਾਸੁ ਨष੍ਟਾਸੁ ਨਭਸਃ ਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਾ ਨਰਾਃ॥੪੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ, ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਸਾਧਨ ਹਰ ਥਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਲੋਕ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ।

ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਕਲ੍ਪਵृਕ੍ਸ਼ਾਸ੍ਤੇ ਸਂਭੂਤਾ ਗृਹਸਂਜ੍ਞਿਤਾਃ । ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਪਭੋਗਾਸ਼੍ਚ ਤਾਸਂ ਤੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ॥੪੯.

ਅਕਸਰ, ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਘਰ-ਰੁੱਖ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਲੁਕਾਈਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਨ।

ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਮ ਤੇਭ੍ਯਸ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਮੁਖੇ ਤਦਾ । ਤਤਃ ਕਾਲੇਨ ਵੈ ਰਾਗਸ੍ਤਾਸਾਮਾਕਸ੍ਮਿਕੋऽਭਵਤ੍॥੪੯.

ਉਹ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਵਾਸਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ।

ਮਾਸਿ ਮਾਸ੍ਯਾਰ੍ਤਵੋਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਗਰ੍ਭੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਰਾਗੋਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਤਤਸ੍ਤਾਸਾਂ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਸ੍ਤੇ ਗृਹਸਂਜ੍ਞਿਤਾਃ॥੪੯.

ਹਰ ਮਹੀਨੇ, ਰੁੱਤ ਆਉਣ ਨਾਲ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਗਰਭ ਬਣਦੇ ਰਹੇ। ਵਾਸਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਰੁੱਖ, 'ਘਰ-ਰੁੱਖ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ,

ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਨਨ੍ਵਪਰੇषਾਨ੍ਤੁ ਪੇਤੁਃ ਸ਼ਾਖਾ ਮਹੀਰੁਹਾਮ੍ । ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਚ ਪ੍ਰਸੂਯਨ੍ਤੇ ਫਲੇष੍ਵਾਭਰਣਾਨਿ ਚ॥੪੯.

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹੋਰ ਰੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ। ਫਲਾਂ 'ਤੇ ਕਪੜੇ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।

ਤੇष੍ਵੇਵ ਜਾਯਤੇ ਤੇषਾਂ ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਰਸਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ । ਅਮਾਕ੍ਸ਼ਿਕਂ ਮਾਹਵੀਰ੍ਯਂ ਪੁਟਕੇ ਪੁਟਕੇ ਮਧੁ॥੪੯.

ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਰੁੱਖਾਂ 'ਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੁਗੰਧ, ਰੰਗ ਤੇ ਸਵਾਦ ਵਾਲਾ ਮਧੁ ਬਣਿਆ, ਜੋ ਹਰ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਕੱਚਾ ਸੀ।

ਤੇਨ ਵਾ ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਮ ਮੁਖੇ ਤ੍ਰੇਯਾਯੁਗਸ੍ਯ ਵੈ । ਤਤਃ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣੈਵ ਪੁਨਰ੍ਲੋਭਾਨ੍ਵਿਤਾਸ੍ਤੁ ਤਾਃ॥੪੯.

ਉਸ ਨਾਲ, ਉਹ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਮੁੜ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ।

ਵृਕ੍ਸ਼ਾਂਸ੍ਤਾਃ ਪਰ੍ਯਗृਹ੍ਣਨ੍ਤ ਮਮਤ੍ਵਾਵਿष੍ਟਚੇਤਸਃ । ਨੇਸ਼ੁਸ੍ਤੇਨਾਪਚਾਰੇਣ ਤੇऽਪਿ ਤਾਸਾਂ ਮਹੀਰੁਹਾਃ॥੪੯.

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਰੁੱਖ ਆਪਣੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਫੜ ਲਏ। ਇਸ ਗਲਤ ਕਰਤੂਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ।

ਤਤੋ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਨ੍ਯਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਕ੍ਸ਼ੁਨ੍ਮੁਖਾਨਿ ਵੈ । ਤਾਸ੍ਤਦ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋਪਘਾਤਾਰ੍ਥਂ ਚਕ੍ਰੁਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪੁਰਾਣਿ ਤੁ॥੪੯.

ਫਿਰ, ਠੰਡੀ-ਗਰਮੀ, ਭੁੱਖ ਆਦਿ ਜੋੜੇ-ਜੋੜੇ ਵਿਰੋਧ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਰੋਧਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ ਬਣਾਏ ਗਏ।

ਮਰੁਧਨ੍ਵषੁ ਦੁਰ੍ਗੇषੁ ਪਰ੍ਵਤੇषੁ ਦਰੀषੁ ਚ । ਸਂਸ਼੍ਰਯਨ੍ਤਿ ਚ ਦੁਰ੍ਗਾਣਿ ਵਾਰ੍ਕ੍ਸ਼ਂ ਪਾਰ੍ਵਤਮੌਦਕਮ੍॥੪੯.

ਉਹ ਰੇਤਲੇ ਮੈਦਾਨਾਂ, ਕਿਲਿਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜੀ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਠਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਆਸਰਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ।

ਕृਤ੍ਰਿਮਞ੍ਚ ਤਥਾ ਦੁਰ੍ਗਂ ਮਿਤ੍ਵਾ ਮਿਤ੍ਵਾਤ੍ਮਨੋ।ਙ੍ਗੁਲੈਃ । ਮਾਨਾਰ੍ਥਾਨਿ ਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿ ਤਾਸ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਰਿਰੇ॥੪੯.

ਉਹ ਲੋਕ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਕਿਲੇ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਮਾਪ ਕੇ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਪਣ ਦੀਆਂ ਮਰਯਾਦਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਦੇ ਸਨ।

ਪਰਮਾਣੁਃ ਪਰਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਤ੍ਰषਰੇਣੁਰ੍ਮਹੀਰਜਃ । ਬਾਲਾਗ੍ਰਞ੍ਚੈਵ ਲਿਕ੍ਸ਼ਾਂ ਚ ਯੂਕਾਂ ਚਾਥ ਯਵੋਦਰਮ੍॥੪੯.

ਪਰਮਾਣੂ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਰੀਕ ਕਣ ਹੈ, ਫਿਰ ਧੂੜ ਦਾ ਰੇੜਾ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਧੂੜ, ਵਾਲ ਦਾ ਕੋਨਾ, ਲਿਕ, ਜੂੰ ਤੇ ਫਿਰ ਜੌ ਦਾ ਦਾਣਾ।

ਕ੍ਰਮਾਦष੍ਟਗੁਣਾਨ੍ਯਾਹੁਰ੍ਯਵਾਨष੍ਟੌ ਤਥਾਙ੍ਗੁਲਮ੍ । षਡਙ੍ਗੁਲਂ ਪਦਂ ਤਚ੍ਚ ਵਿਤਸ੍ਤਿਰ੍ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍॥੪੯.

ਹਰ ਇਕ ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਅੱਠ ਗੁਣਾ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਅੱਠ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣੇ ਇੱਕ ਉਂਗਲ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਛੇ ਉਂਗਲਾਂ ਇੱਕ ਪੈਰ, ਤੇ ਵਿਤਸਤਿ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਦ੍ਵੇ ਵਿਤਸ੍ਤੀ ਤਥਾ ਹਸ੍ਤੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮ੍ਯਤੀਰ੍ਥਾਦਿਵੇष੍ਟਨਃ । ਚਤੁਰ੍ਹਸ੍ਤਂ ਧਨੁਰ੍ਦਣ੍ਡੋ ਨਾਡਿਕਾਰ੍ਯੁਗਮੇਵ ਚ॥੪੯.

ਦੋ ਵਿਤਸਤੀਆਂ ਇੱਕ ਹਸਤ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਲਾਈ ਤੋਂ ਉਂਗਲ ਦੇ ਕੋਨੇ ਤੱਕ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚਾਰ ਹਸਤਾਂ ਨਾਲ ਧਨੁ, ਲਾਠੀ ਤੇ ਨਾਡਿਕਾ ਦਾ ਮਾਪ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਧਨੁषਾਂ ਦ੍ਵੇ ਸਹਸ੍ਰੇ ਤੁ ਗਵ੍ਯੂਤਿਸ੍ਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍ । ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਞ੍ਚ ਯੋਜਵਨਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੈਃ ਸਂਖ੍ਯਾਨਾਰ੍ਥਮਿਦਂ ਪਰਮ੍॥੪੯.

ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁ ਇੱਕ ਗਵਯੂਤੀ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਦਾ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਜੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮਾਪਣ ਦਾ ਢੰਗ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਣਾਮਥ ਦੁਰ੍ਗਾਣਾਂ ਸ੍ਵਸਮੁਤ੍ਥਾਨਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਤੁ । ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਕृਤ੍ਰਿਮਂ ਦੁਰ੍ਗਂ ਤੇ ਚਕ੍ਰੁਰ੍ਯਤ੍ਨਤਸ੍ਤੁ ਵੈ॥੪੯.

ਕਿਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਹਨ, ਤੇ ਚੌਥਾ ਕਿਲਾ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ।

ਪੁਰਞ੍ਚ ਖੇਟਕਞ੍ਚੈਵ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਦ੍ਰੋਣੀਮੁਖਂ ਦ੍ਵਿਜ । ਸ਼ਾਖਾਨਗਰਕਞ੍ਚਾਪਿ ਤਥਾ ਕਰ੍ਵਟਕਂ ਦ੍ਰਮੀ॥੪੯.

ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ, ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਕਿਲਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਡੋਣੀ-ਆਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੀ, ਸ਼ਾਖਾ-ਨਗਰ ਤੇ ਕਰਵਟਾ ਵਸਤੀ ਵੀ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਗ੍ਰਾਮਂ ਸਘੋषਵਿਨ੍ਯਾਸਂ ਤੇषੁ ਚਾਵਸਥਾਨ੍ ਪृਥਕ੍ । ਸੋਤ੍ਸੇਧਵਪ੍ਰਕਾਰਞ੍ਚ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਖਾਵृਤਮ੍॥੪੯.

ਇੱਕ ਪਿੰਡ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘਰ ਹੋਣ, ਉਚੀ ਟੇਕ ਤੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਖਾਈ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ।

ਯੋਜਨਾਰ੍ਧਾਰ੍ਧਵਿष੍ਕਮ੍ਭਮष੍ਟਭਾਗਾਯਤਂ ਪੁਰਮ੍ । ਪ੍ਰਾਗੁਦਕ੍ਪ੍ਰਵਣਂ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਵਂਸ਼ਬਹਿਰ੍ਗਮਮ੍॥੪੯.

ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਅੱਧਾ ਜੋਜਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਅੱਠਵੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਚੌੜਾਈ ਹੋਵੇ, ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਢਲਾਨ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਸਾਫ ਵੰਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਨਿਕਾਸੀਆਂ ਹੋਣ।

ਤਦਰ੍ਧੇਨ ਤਥਾ ਖੇਟਂ ਤਤ੍ਪਾਦੇਨ ਚ ਕਰ੍ਵਟਮ੍ । ਨ੍ਯੂਨਂ ਦ੍ਰੋਣੀਮੁਖਂ ਤਸ੍ਮਾਦਨ੍ਤਭਾਗੇਨ ਚੋਚ੍ਯਤੇ॥੪੯.

ਉਸਦੇ ਅੱਧੇ ਨਾਲ ਛੋਟਾ ਕਿਲਾ, ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਕਰਵਟਾ, ਤੇ ਡੋਣੀ-ਆਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ, ਅੰਤ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਕਾਰਪਰਿਖਾਹੀਨਾਂ ਪੁਰਂ ਖਰ੍ਵਟਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਸ਼ਾਖਾਨਗਰਕਞ੍ਚਾਨ੍ਯਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਸਾਮਨ੍ਤਭੁਕ੍ਤਿਮਤ੍॥੪੯.

ਜਿਸ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਕਰਵਟਾ ਵਿੱਚ ਕੰਧ ਜਾਂ ਖਾਈ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਰਵਟਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਾਖਾ-ਨਗਰ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀ, ਸਾਮੰਤ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨਦਾਰ ਵਸਦੇ ਹਨ।

ਤਥਾ ਸ਼ੂਦ੍ਰਜਨਪ੍ਰਾਯਾਃ ਸ੍ਵਸਮृਦ੍ਧਿਕृषੀਬਲਾਃ । ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੋਪਭੋਗ੍ਯਭੂਮਧ੍ਯੇ ਵਸਤਿਰ੍ਗ੍ਰਾਮਸਂਜ੍ਞਿਤਾ॥੪੯.

ਜੋ ਵਸਤੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ੂਦਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਤੇ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਤੇ ਖੇਤੀਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਨ੍ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨਗਰਾਦੇਰ੍ਯਾ ਕਾਰ੍ਯਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਮਾਨਵੈਃ । ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਵਸਤਿਃ ਸਾ ਵੈ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਵਸਤਿਰ੍ਨਰੈਃ॥੪੯.

ਸ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੰਮ ਲਈ ਬਣਾਈ ਵਸਤੀ, ਉਹ ਵਸਤੀ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦੁष੍ਟਪ੍ਰਾਯੋ ਵਿਨਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੈਃ ਪਰਭੂਮਿਚਰੋ ਬਲੀ । ਗ੍ਰਾਮ ਏਵ ਦ੍ਰਮੀਸਂਜ੍ਞੋ ਰਾਜਵਲ੍ਲਭਸਂਸ਼੍ਰਯਃ॥੪੯.

ਜੋ ਵਸਤੀ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬੇਕਾਬੂ, ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਪਰਾਈ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਕਟਾਰੂਢਭਾਣ੍ਡੈਸ਼੍ਚ ਗੋਪਾਲੈਰ੍ਵਿਪਣਂ ਵਿਨਾ । ਗੋਸਮੂਹੈਸ੍ਤਥਾ ਘੋषੋ ਯਤ੍ਰੇਚ੍ਛਾਭੂਮਿਕੇਤਨਃ॥੪੯.

ਘੋਸ਼ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗਵਾਲੇ ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਰਥਾਂ 'ਤੇ ਲਾਦ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਮੰਡੀ ਦੇ, ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਸਦੇ ਹਨ।

ਤ ਏਵਂ ਨਗਰਾਦੀਂਸ੍ਤੁ ਕृਤ੍ਵਾ ਵਾਸਾਰ੍ਥਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਨਿਕੇਤਨਾਨਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਨਾਂ ਚਕ੍ਰੁਰਾਵਸਥਾਯ ਵੈ॥੪੯.

ਉਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵਾਸਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਬਣਾਕੇ, ਦੋ ਦੋ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵੀ ਬਣਾਏ।

ਗृਹਾਕਾਰਾ ਯਥਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤੇषਾਮਾਸਨ੍ਨਹੀਰੁਹਾਃ । ਤਥਾ ਸਂਸ੍ਮृਤ੍ਯ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਚਕ੍ਰੁਰ੍ਵੇਸ਼੍ਮਾਨਿ ਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ॥੪੯.

ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣਦੇ ਸਨ; ਇਹ ਸਭ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਵਸਤੀਆਂ ਉਵੇਂ ਹੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ।