ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਤृਪ੍ਤਿਂ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕੀਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਵਿषਯੇषੁ ਮਹਾਮਤੇ । ਨ ਤਾਸਾਂ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤੋऽਸ੍ਤਿ ਨ ਦ੍ਵੇषੋ ਨਾਪਿ ਮਤ੍ਸਰਃ॥੪੯.

ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ, ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਈਰਖਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਪਰ੍ਵਤੋਦਧਿਸੇਵਿਨ੍ਯੋ ਹ੍ਯਨਿਕੇਤਾਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਤਾ ਵੈ ਨਿष੍ਕਾਮਚਾਰਿਣ੍ਯੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਮੁਦਿਤਮਾਨਸਾਃ॥੪੯.

ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਘੁੰਦੇ, ਘਰ-ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਉਹ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ਮਿਜਾਜ਼ ਸਨ।

ਪਿਸ਼ਾਚੋਰਗਰਕ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਤਥਾ ਮਤ੍ਸਰਿਣੋ ਜਨਾਃ । ਪਸ਼ਵਃ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣਸ਼੍ਚੈਵ ਨਕ੍ਰਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਃ ਸਰੀਸृਪਾਃ॥੪੯.

ਫਿਰ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਭੂਤ, ਸੱਪ, ਰਾਖਸ਼, ਈਰਖਾਲੂ ਲੋਕ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਮਗਰਮੱਛ, ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿੰਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।

ਅਵਾਰਕਾ ਹ੍ਯਣ੍ਡਜਾ ਵਾ ਤੇ ਹ੍ਯਧਰ੍ਮਪ੍ਰਸੂਤਯਃ । ਨ ਮੂਲਫਲਪੁष੍ਪਾਣਿ ਨਾਰ੍ਤਵਾ ਵਤ੍ਸਰਾਣਿ ਚ॥੪੯.

ਉਹ ਲੋਕ ਘੱਟ ਜਾਤ ਦੇ ਜਾਂ ਅੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਜੜਾਂ, ਫਲ ਜਾਂ ਫੁੱਲ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਰੁੱਤਾਂ ਜਾਂ ਸਾਲ ਹੋਂਦੇ ਸਨ।

ਸਰ੍ਵਕਾਲਸੁਖਃ ਕਾਲੋ ਨਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਘਰ੍ਮਸ਼ੀਤਤਾ । ਕਾਲੇਨ ਗਚ੍ਛਤਾ ਤੇषਾਂ ਚਿਤ੍ਰਾ ਸਿਦ੍ਧਿਰਜਾਯਤ॥੪੯.

ਹਰ ਵੇਲੇ ਸਮਾਂ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸੀ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਗਰਮੀ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਬਹੁਤ ਠੰਡੀ। ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਅਜਬ ਅਚੀਵਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।

ਤਤਸ਼੍ਚ ਤੇषਾਂ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਨੇ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਚ ਵਿਤृਪ੍ਤਤਾ । ਪੁਨਸ੍ਤਥੇਚ੍ਛਤਾਂ ਤृਪ੍ਤਿਰਨਾਯਾਸੇਨ ਸਾਭਵਤ੍॥੪੯.

ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਸੱਲੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਇਚ੍ਛਤਾਞ੍ਚ ਤਥਾਯਾਸੋ ਮਨਸਃ ਸਮਜਾਯਤ । ਅਪਾਂ ਸੌਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਂ ਤਤਸ੍ਤਾਸਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਨਾਨਾਰਸੋਲ੍ਲਸਾ॥੪੯.

ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਾਹਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਯਤਨ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਖਦਾਇਕ ਅਚੀਵਤੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ।

ਸਮਜਾਯਤ ਚੈਵਾਨ੍ਯਾ ਸਰ੍ਵਕਾਮਪ੍ਰਦਾਯਿਨੀ । ਅਸਂਸ੍ਕਾਰ੍ਯੈਃ ਸ਼ਰੀਰੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤਾਃ ਸ੍ਥਿਰਯੌਵਨਾਃ॥੪੯.

ਫਿਰ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਜੰਮੇ, ਜੋ ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਧੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਸਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

ਤਾਸਾਂ ਵਿਨਾ ਤੁ ਸਂਕਲ੍ਪਂ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਿਥੁਨਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ । ਸਮਂ ਜਨ੍ਮ ਚ ਰੂਪਞ੍ਚ ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਚੈਵ ਤਾਃ ਸਮਮ੍॥੪੯.

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜੋੜੇ-ਜੋੜੇ ਜੀਵ ਜੰਮਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਜੰਮਦੇ, ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਅਨਿਚ੍ਛਾਦ੍ਵੇषਸਂਯੁਕ੍ਤਾ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤੁ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਤੁਲ੍ਯਰੂਪਾਯੁषਃ ਸਰ੍ਵਾ ਅਧਮੋਤ੍ਤਮਤਾਂ ਵਿਨਾ॥੪੯.

ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਨਾ ਵੈਰ ਨਾਲ। ਸਾਰੇ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਰੂਪ ਤੇ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਨਾ ਕੋਈ ਘੱਟ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਵਧੀਆ।

ਤਤ੍ਵਾਰਿ ਤੁ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਮਾਨੁषਾਣਿ ਤੁ । ਆਯੁਃ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਨ ਚ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਦ੍ਵਿਪਤ੍ਤਯਃ॥੪੯.

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਕੋ ਉਮਰ ਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਥੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਮੁਸੀਬਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪੁਨਃ ਸਾਭੂਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਰ੍ਭਾਗ੍ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਕਾਲੇਨ ਗਚ੍ਛਤਾ ਨਾਸ਼ਮੁਪਯਾਨ੍ਤਿ ਯਥਾ ਪ੍ਰਜਾਃ॥੪੯.

ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੇ, ਧਰਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਗ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਨਾਲ, ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਤਥਾ ਤਾਃ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋ ਨਾਸ਼ਂ ਜਗ੍ਮੁਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਿਦ੍ਧਯਃ । ਤਾਸੁ ਸਰ੍ਵਾਸੁ ਨष੍ਟਾਸੁ ਨਭਸਃ ਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਾ ਨਰਾਃ॥੪੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ, ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਸਾਧਨ ਹਰ ਥਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਲੋਕ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ।

ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਕਲ੍ਪਵृਕ੍ਸ਼ਾਸ੍ਤੇ ਸਂਭੂਤਾ ਗृਹਸਂਜ੍ਞਿਤਾਃ । ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਪਭੋਗਾਸ਼੍ਚ ਤਾਸਂ ਤੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ॥੪੯.

ਅਕਸਰ, ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਘਰ-ਰੁੱਖ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਲੁਕਾਈਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਨ।

ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਮ ਤੇਭ੍ਯਸ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਮੁਖੇ ਤਦਾ । ਤਤਃ ਕਾਲੇਨ ਵੈ ਰਾਗਸ੍ਤਾਸਾਮਾਕਸ੍ਮਿਕੋऽਭਵਤ੍॥੪੯.

ਉਹ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਵਾਸਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ।

ਮਾਸਿ ਮਾਸ੍ਯਾਰ੍ਤਵੋਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਗਰ੍ਭੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਰਾਗੋਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਤਤਸ੍ਤਾਸਾਂ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਸ੍ਤੇ ਗृਹਸਂਜ੍ਞਿਤਾਃ॥੪੯.

ਹਰ ਮਹੀਨੇ, ਰੁੱਤ ਆਉਣ ਨਾਲ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਗਰਭ ਬਣਦੇ ਰਹੇ। ਵਾਸਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਰੁੱਖ, 'ਘਰ-ਰੁੱਖ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ,

ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਨਨ੍ਵਪਰੇषਾਨ੍ਤੁ ਪੇਤੁਃ ਸ਼ਾਖਾ ਮਹੀਰੁਹਾਮ੍ । ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਚ ਪ੍ਰਸੂਯਨ੍ਤੇ ਫਲੇष੍ਵਾਭਰਣਾਨਿ ਚ॥੪੯.

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹੋਰ ਰੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ। ਫਲਾਂ 'ਤੇ ਕਪੜੇ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।

ਤੇष੍ਵੇਵ ਜਾਯਤੇ ਤੇषਾਂ ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਰਸਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ । ਅਮਾਕ੍ਸ਼ਿਕਂ ਮਾਹਵੀਰ੍ਯਂ ਪੁਟਕੇ ਪੁਟਕੇ ਮਧੁ॥੪੯.

ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਰੁੱਖਾਂ 'ਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੁਗੰਧ, ਰੰਗ ਤੇ ਸਵਾਦ ਵਾਲਾ ਮਧੁ ਬਣਿਆ, ਜੋ ਹਰ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਕੱਚਾ ਸੀ।

ਤੇਨ ਵਾ ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਮ ਮੁਖੇ ਤ੍ਰੇਯਾਯੁਗਸ੍ਯ ਵੈ । ਤਤਃ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣੈਵ ਪੁਨਰ੍ਲੋਭਾਨ੍ਵਿਤਾਸ੍ਤੁ ਤਾਃ॥੪੯.

ਉਸ ਨਾਲ, ਉਹ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਮੁੜ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ।

ਵृਕ੍ਸ਼ਾਂਸ੍ਤਾਃ ਪਰ੍ਯਗृਹ੍ਣਨ੍ਤ ਮਮਤ੍ਵਾਵਿष੍ਟਚੇਤਸਃ । ਨੇਸ਼ੁਸ੍ਤੇਨਾਪਚਾਰੇਣ ਤੇऽਪਿ ਤਾਸਾਂ ਮਹੀਰੁਹਾਃ॥੪੯.

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਰੁੱਖ ਆਪਣੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਫੜ ਲਏ। ਇਸ ਗਲਤ ਕਰਤੂਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ।

ਤਤੋ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਨ੍ਯਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਕ੍ਸ਼ੁਨ੍ਮੁਖਾਨਿ ਵੈ । ਤਾਸ੍ਤਦ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋਪਘਾਤਾਰ੍ਥਂ ਚਕ੍ਰੁਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪੁਰਾਣਿ ਤੁ॥੪੯.

ਫਿਰ, ਠੰਡੀ-ਗਰਮੀ, ਭੁੱਖ ਆਦਿ ਜੋੜੇ-ਜੋੜੇ ਵਿਰੋਧ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਰੋਧਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ ਬਣਾਏ ਗਏ।

ਮਰੁਧਨ੍ਵषੁ ਦੁਰ੍ਗੇषੁ ਪਰ੍ਵਤੇषੁ ਦਰੀषੁ ਚ । ਸਂਸ਼੍ਰਯਨ੍ਤਿ ਚ ਦੁਰ੍ਗਾਣਿ ਵਾਰ੍ਕ੍ਸ਼ਂ ਪਾਰ੍ਵਤਮੌਦਕਮ੍॥੪੯.

ਉਹ ਰੇਤਲੇ ਮੈਦਾਨਾਂ, ਕਿਲਿਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜੀ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਠਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਆਸਰਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ।

ਕृਤ੍ਰਿਮਞ੍ਚ ਤਥਾ ਦੁਰ੍ਗਂ ਮਿਤ੍ਵਾ ਮਿਤ੍ਵਾਤ੍ਮਨੋ।ਙ੍ਗੁਲੈਃ । ਮਾਨਾਰ੍ਥਾਨਿ ਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿ ਤਾਸ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਰਿਰੇ॥੪੯.

ਉਹ ਲੋਕ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਕਿਲੇ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਮਾਪ ਕੇ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਪਣ ਦੀਆਂ ਮਰਯਾਦਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਦੇ ਸਨ।

ਪਰਮਾਣੁਃ ਪਰਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਤ੍ਰषਰੇਣੁਰ੍ਮਹੀਰਜਃ । ਬਾਲਾਗ੍ਰਞ੍ਚੈਵ ਲਿਕ੍ਸ਼ਾਂ ਚ ਯੂਕਾਂ ਚਾਥ ਯਵੋਦਰਮ੍॥੪੯.

ਪਰਮਾਣੂ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਰੀਕ ਕਣ ਹੈ, ਫਿਰ ਧੂੜ ਦਾ ਰੇੜਾ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਧੂੜ, ਵਾਲ ਦਾ ਕੋਨਾ, ਲਿਕ, ਜੂੰ ਤੇ ਫਿਰ ਜੌ ਦਾ ਦਾਣਾ।

ਕ੍ਰਮਾਦष੍ਟਗੁਣਾਨ੍ਯਾਹੁਰ੍ਯਵਾਨष੍ਟੌ ਤਥਾਙ੍ਗੁਲਮ੍ । षਡਙ੍ਗੁਲਂ ਪਦਂ ਤਚ੍ਚ ਵਿਤਸ੍ਤਿਰ੍ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍॥੪੯.

ਹਰ ਇਕ ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਅੱਠ ਗੁਣਾ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਅੱਠ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣੇ ਇੱਕ ਉਂਗਲ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਛੇ ਉਂਗਲਾਂ ਇੱਕ ਪੈਰ, ਤੇ ਵਿਤਸਤਿ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਦ੍ਵੇ ਵਿਤਸ੍ਤੀ ਤਥਾ ਹਸ੍ਤੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮ੍ਯਤੀਰ੍ਥਾਦਿਵੇष੍ਟਨਃ । ਚਤੁਰ੍ਹਸ੍ਤਂ ਧਨੁਰ੍ਦਣ੍ਡੋ ਨਾਡਿਕਾਰ੍ਯੁਗਮੇਵ ਚ॥੪੯.

ਦੋ ਵਿਤਸਤੀਆਂ ਇੱਕ ਹਸਤ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਲਾਈ ਤੋਂ ਉਂਗਲ ਦੇ ਕੋਨੇ ਤੱਕ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚਾਰ ਹਸਤਾਂ ਨਾਲ ਧਨੁ, ਲਾਠੀ ਤੇ ਨਾਡਿਕਾ ਦਾ ਮਾਪ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਧਨੁषਾਂ ਦ੍ਵੇ ਸਹਸ੍ਰੇ ਤੁ ਗਵ੍ਯੂਤਿਸ੍ਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍ । ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਞ੍ਚ ਯੋਜਵਨਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੈਃ ਸਂਖ੍ਯਾਨਾਰ੍ਥਮਿਦਂ ਪਰਮ੍॥੪੯.

ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁ ਇੱਕ ਗਵਯੂਤੀ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਦਾ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਜੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮਾਪਣ ਦਾ ਢੰਗ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਣਾਮਥ ਦੁਰ੍ਗਾਣਾਂ ਸ੍ਵਸਮੁਤ੍ਥਾਨਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਤੁ । ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਕृਤ੍ਰਿਮਂ ਦੁਰ੍ਗਂ ਤੇ ਚਕ੍ਰੁਰ੍ਯਤ੍ਨਤਸ੍ਤੁ ਵੈ॥੪੯.

ਕਿਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਹਨ, ਤੇ ਚੌਥਾ ਕਿਲਾ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ।

ਪੁਰਞ੍ਚ ਖੇਟਕਞ੍ਚੈਵ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਦ੍ਰੋਣੀਮੁਖਂ ਦ੍ਵਿਜ । ਸ਼ਾਖਾਨਗਰਕਞ੍ਚਾਪਿ ਤਥਾ ਕਰ੍ਵਟਕਂ ਦ੍ਰਮੀ॥੪੯.

ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ, ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਕਿਲਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਡੋਣੀ-ਆਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੀ, ਸ਼ਾਖਾ-ਨਗਰ ਤੇ ਕਰਵਟਾ ਵਸਤੀ ਵੀ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।