ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਨਾਗਰਾਡਸ਼੍ਵਤਰ ਉਵਾਚ ਯਦ੍ਯਸ਼ਕ੍ਯਮਿਤਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਨ ਕਰਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਮਾਨਵਾਃ । ਕਰ੍ਮਣ੍ਯੁਦ੍ਯਮਮੁਦ੍ਯੋਗਹਾਨ੍ਯਾ ਹਾਨਿਸ੍ਤਤਃ ਪਰਮ੍ ॥ ੨੩.

ਨਾਗ-ਰਾਜ ਅਸ਼ਵਤਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਲੋਕ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਉੱਦਮ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੈ।

ਆਰਭੇਤ ਨਰਃ ਕਰ੍ਮ ਸ੍ਵਪੌਰੁषਮਹਾਪਯਨ੍ । ਨਿष੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਕਰ੍ਮਣੋ ਦੈਵੇ ਪੌਰੁषੇ ਚ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾ ॥ ੨੩.

ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਲਾ ਕੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕੰਮ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਕਿਸਮਤ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਦੋਵਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਦਹਂ ਤਥਾ ਯਤ੍ਨਂ ਕਰਿष੍ਯੇ ਪੁਤ੍ਰਕਾਵਿਤਃ । ਤਪਸ਼੍ਚਰ੍ਯਾਂ ਸਮਾਸ੍ਥਾਯ ਯਥੈਤਤ੍ਸਾਧ੍ਯਤੇऽਚਿਰਾਤ੍ ॥ ੨੩.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਪੁੱਤਰੋ, ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਤਪ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਜਲਦੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।

ਜਡ ਉਵਾਚ ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ ਨਾਗੇਨ੍ਦ੍ਰਃ ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ਾਵਤਰਣਂ ਗਿਰੇਃ । ਤੀਰ੍ਥਂ ਹਿਮਵਤੋ ਗਤ੍ਵਾ ਤਪਸ੍ਤੇਪੇ ਸੁਦੁਸ਼੍ਚਰਮ੍ ॥ ੨੩.

ਜੜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹਿਮਾਵਤ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪਲਕਸ਼ਾਵਤਰਨ ਤੀਰਥ ਤੇ ਗਿਆ, ਤੇ ਉੱਥੇ ਕਠਿਨ ਤਪ ਕਰਿਆ।

ਤੁष੍ਟਾਵ ਗੀਰ੍ਭਿਸ਼੍ਚ ਤਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਦੇਵੀਂ ਸਰਸ੍ਵਤੀਮ੍ । ਤਨ੍ਮਨਾ ਨਿਯਤਾਹਾਰੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਤ੍ਰਿषਵਣਾਪ੍ਲੁਤਃ ॥ ੨੩.

ਉੱਥੇ, ਮਨ ਲਾ ਕੇ, ਨਿਯਮਤ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਕਰਦਾ ਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ।

ਅਸ਼੍ਵਤਰ ਉਵਾਚ ਜਗਦ੍ਧਾਤ੍ਰੀਮਹਂ ਦੇਵੀਮਾਰਿਰਾਧਯਿषੁਃ ਸ਼ੁਭਾਮ੍ । ਸ੍ਤੋष੍ਯੇ ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਸ਼ਿਰਸਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਯੋਨਿਂ ਸਰਸ੍ਵਤੀਮ੍ ॥ ੨੩.

ਅਸ਼ਵਤਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਜਨਨੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਸਿਰ ਨਮਾ ਕੇ ਵਡਿਆਈ ਕਰਾਂਗਾ।

ਸਦਸਦ੍ਦੇਵਿ ! ਸਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਵਚ੍ਚਾਰ੍ਥਵਤ੍ਪਦਮ੍ । ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਵਯ੍ਯਸਂਯੋਗਂ ਯੋਗਵਦ੍ਦੇਵਿ ! ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ ੨੩.

ਹੇ ਦੇਵੀ! ਜੋ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸੱਚਾ, ਥੋੜਾ, ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਅਰਥ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜੋ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤ੍ਵਮਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪਰਂ ਦੇਵਿ ! ਯਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ । ਅਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪਰਮਂ ਦੇਵਿ ! ਸਂਸ੍ਥਿਤਂ ਪਰਮਾਣੁਵਤ੍ ॥ ੨੩.

ਤੂੰ ਅਟੱਲ, ਸਰਵੋਚ ਦੇਵੀ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅਟੱਲ, ਸਰਵੋਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਰੂਪ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਅਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵਿਸ਼੍ਵਞ੍ਚੈਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਰਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਦਾਰੁਣ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੋ ਵਹ੍ਨਿਰ੍ਭੌਮਾਸ਼੍ਚ ਪਰਮਾਣਵਃ ॥ ੨੩.

ਅਟੱਲ, ਸਰਵੋਚ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਸਵੰਤ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੈ; ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਕਣ ਹਨ।

ਤਥਾ ਤ੍ਵਯਿ ਸ੍ਥਿਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਜਗਚ੍ਚੇਦਮਸ਼ੇषਤਃ । ਓਙ੍ਕਾਰਾਕ੍ਸ਼ਰਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਯਤ੍ਤੁ ਦੇਵਿ ! ਸ੍ਥਿਰਾਸ੍ਥਿਰਮ੍ ॥ ੨੩.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ! ਓਂਕਾਰ ਦਾ ਅੱਖਰ, ਜੋ ਥਿਰ ਤੇ ਅਥਿਰ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਰਯਂ ਸਰ੍ਵਮਸ੍ਤਿ ਯਦ੍ਦੇਵਿ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚ । ਤ੍ਰਯੋ ਲੋਕਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਵੇਦਾਸ੍ਤ੍ਰੈਵਿਦ੍ਯਂ ਪਾਵਕਤ੍ਰਯਮ੍ ॥ ੨੩.

ਉਥੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ! ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਵੀ ਉਥੇ ਹਨ।

ਤ੍ਰੀਣਿ ਜ੍ਯੋਤੀਂषਿ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਯੋ ਧਰ੍ਮਾਗਮਾਸ੍ਤਥਾ । ਤ੍ਰਯੋ ਗੁਣਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਵੇਦਾਸ੍ਤਥਾਸ਼੍ਰਮਾਃ ॥ ੨੩.

ਤਿੰਨ ਚਾਨਣੀਆਂ, ਤਿੰਨ ਰੰਗ, ਤਿੰਨ ਧਰਮ ਦੇ ਸਰੋਤ, ਤਿੰਨ ਗੁਣ, ਤਿੰਨ ਧੁਨੀਆਂ, ਤਿੰਨ ਵੇਦ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਆਸ਼ਰਮ ਵੀ ਉਥੇ ਹਨ।

ਤ੍ਰਯਃ ਕਾਲਾਸ੍ਤਥਾਵਸ੍ਥਾਃ ਪਿਤਰੋऽਹਰ੍ਨਿਸ਼ਾਦਯਃ । ਏਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਰਯਂ ਦੇਵਿ ! ਤਵ ਰੂਪਂ ਸਰਸ੍ਵਤਿ ॥ ੨੩.

ਤਿੰਨ ਸਮੇਂ, ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ, ਪਿਤਰ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਵਾਂ, ਹੇ ਸਰਸਵਤੀ! ਤੇਰਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ।

ਵਿਭਿਨ੍ਨਦਰ੍ਸ਼ਿਨਾਮਾਦ੍ਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਹਿ ਸਨਾਤਨਾਃ । ਸੋਮਸਂਸ੍ਥਾ ਹਵਿਃ ਸਂਸ੍ਥਾਃ ਪਾਕਸਂਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤ ਯਾਃ ॥ ੨੩.

ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਆਦਿ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ: ਸੱਤ ਸੋਮ ਯਜਨ, ਸੱਤ ਹਵਨ, ਅਤੇ ਸੱਤ ਪਕਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਭੇਟਾਂ।

ਤਾਸ੍ਤ੍ਵਦੁਚ੍ਚਾਰਣਾਦ੍ਦੇਵਿ ! ਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਭਿਃ । ਅਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯਂ ਤਥਾ ਚਾਨ੍ਯਦਰ੍ਧਮਾਤ੍ਰਾਨ੍ਵਿਤਂ ਪਰਮ੍ ॥ ੨੩.

ਹੇ ਦੇਵੀ! ਇਹ ਸਭ ਤੇਰੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੱਧੀ ਮਾਤਰਾ ਵੀ ਹੈ।

ਅਵਿਕਾਰ੍ਯਕ੍ਸ਼ਯਂ ਦਿਵ੍ਯਂ ਪਰਿਣਾਮਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਤਵੈਤਤ੍ਪਰਮਂ ਰੂਪਂ ਯਨ੍ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਮਯੋਦਿਤੁਮ੍ ॥ ੨੩.

ਜੋ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਨਾਸ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਦਿਵਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਇਹ ਤੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

ਨ ਚਾਸ੍ਯੇ ਨ ਚ ਤਜ੍ਜਿਹ੍ਵਾ ਤਾਮ੍ਰੋष੍ਠਾਦਿਭਿਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਇਨ੍ਦ੍ਰੋऽਪਿ ਵਸਵੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕੌ ਜ੍ਯੋਤਿਰੇਵ ਚ ॥ ੨੩.

ਉਸ ਰੂਪ ਦੀ ਨਾ ਜੀਭ ਹੈ, ਨਾ ਲਾਲ ਹੋਠ ਹਨ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅੰਗ। ਇੰਦਰ, ਵਸੁ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚਾਨਣ ਵੀ—

ਵਿਸ਼੍ਵਾਵਾਸਂ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼ਂ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ । ਸਾਂਖ੍ਯਵੇਦਾਨ੍ਤਵਾਦੋਕ੍ਤਂ ਬਹੁਸ਼ਾਖਾਸ੍ਥਿਰੀਕृਤਮ੍ ॥ ੨੩.

ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਦਾ ਰੂਪ, ਜਗਤ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਭੂ—ਸਾਂਖਿਆ ਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਅਨਾਦਿਮਧ੍ਯਨਿਧਨਂ ਸਦਸਨ੍ਨ ਸਦੇਵ ਯਤ੍ । ਏਕਨ੍ਤ੍ਵਨੇਕਂ ਨਾਪ੍ਯੇਕਂ ਭਵਭੇਦਸਮਾਸ਼੍ਰੈਤਮ੍ ॥ ੨੩.

ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਵਿਚਕਾਰ, ਨਾ ਅੰਤ; ਜੋ ਹੈ ਤੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਸਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਕ ਹੈ ਤੇ ਅਨੇਕ ਹੈ, ਪਰ ਇਕ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਹੈ।

ਅਨਾਖ੍ਯਂ षਡ੍ਗੁਣਾਖ੍ਯਞ੍ਚ ਵਰ੍ਗਾਖ੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਸ਼੍ਰਯਮ੍ । ਨਾਨਾਸ਼ਕ੍ਤਿਮਤਾਮੇਕਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਵੈਭਵਿਕਂ ਪਰਮ੍ ॥ ੨੩.

ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਛੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ; ਜੋ ਅਨੇਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਸੁਖਾਸੁਖਂ ਮਹਾਸੌਖ੍ਯਰੂਪਂ ਤ੍ਵਯਿ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ । ਏਵਂ ਦੇਵਿ ! ਤ੍ਵਯਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਸਕਲਂ ਨਿष੍ਕਲਞ੍ਚ ਯਤ੍ । ਅਦ੍ਵੈਤਾਵਸ੍ਥਿਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯਚ੍ਚ ਦ੍ਵੈਤੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ ੨੩.

ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ, ਮਹਾਨ ਆਨੰਦ ਦਾ ਰੂਪ, ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ! ਜੋ ਕੁਝ ਵਿਖੇ ਜਾਂ ਅਵਿਖੇ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮ ਜੋ ਅਦਵੈਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਦਵੈਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਯੇऽਰ੍ਥਾ ਨਿਤ੍ਯਾ ਯੇ ਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਚਾਨ੍ਯੇ ਯੇ ਵਾ ਸ੍ਥੂਲਾ ਯੇ ਚ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਤਿਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਃ । ਯੇ ਵਾ ਭੂਮੌ ਯੇऽਨ੍ਤਰੀਕ੍ਸ਼ੇऽਨ੍ਯਤੋ ਵਾ ਤੇषਾਂ ਤੇषਾਂ ਤ੍ਵਤ੍ਤ ਏਵੋਪਲਬ੍ਧਿਃ ॥ ੨੩.

ਜੋ ਵਸਤੂਆਂ ਸਦੀਵੀ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜੋ ਭਾਰੀ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਸੁਖਮ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹਨ; ਜੋ ਧਰਤੀ ਤੇ ਹਨ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਤੇਰੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਯਚ੍ਚਾਮੂਰ੍ਤਂ ਯਚ੍ਚ ਮੂਰ੍ਤਂ ਸਮਸ੍ਤਂ ਯਦ੍ਵਾ ਭੂਤੇष੍ਵੇਕਮੇਕਞ੍ਚ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ । ਯਦ੍ਦਿਵ੍ਯਸ੍ਤਿ ਕ੍ਸ਼੍ਮਾਤਲੇ ਖੇऽਨ੍ਯਤੋ ਵਾ ਤ੍ਵਤ੍ਸਮ੍ਬਦ੍ਧਂ ਤ੍ਵਤ੍ਸ੍ਵਰੈਰ੍ਵ੍ਯਞ੍ਜਨੈਸ਼੍ਚ ॥ ੨੩.

ਜੋ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ; ਜੋ ਇਕ ਜਾਂ ਅਨੇਕ ਹੈ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ; ਜੋ ਦਿਵਿਆ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਸੁਰਾਂ ਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਜਡ ਉਵਾਚ ਏਵਂ ਸ੍ਤੁਤਾ ਤਦਾ ਦੇਵੀ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਜਿਹ੍ਵਾ ਸਰਸ੍ਵਤੀ । ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਂ ਨਾਗਮਸ਼੍ਵਤਰਂ ਤਤਃ ॥ ੨੩.

ਜੜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਜੀਭ, ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨਾਗ ਅਸ਼ਵਤਰਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸਰਸ੍ਵਤ੍ਯੁਵਾਚ ਵਰਂ ਤੇ ਕਮ੍ਬਲਭ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਾਮ੍ਯੁਰਗਾਧਿਪ ! । ਤਦੁਚ੍ਯਤਾਂ ਪ੍ਰਦਾਸ੍ਯਾਮਿ ਯਤ੍ਤੇ ਮਨਸਿ ਵਰ੍ਤਤੇ ॥ ੨੩.

ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕੰਬਲਾ ਦੇ ਭਰਾ, ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ; ਜੋ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਗ, ਮੈਂ ਉਹ ਦੇਵਾਂਗੀ।

ਅਸ਼੍ਵਤਰ ਉਵਾਚ ਸਹਾਯਂ ਦੇਹਿ ਦੇਵਿ ! ਤ੍ਵਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕਮ੍ਬਲਮੇਵ ਮੇ । ਸਮਸ੍ਤਸ੍ਵਰਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮੁਭਯੋਃ ਸਂਪ੍ਰਯਚ੍ਛ ਚ ॥ ੨੩.

ਅਸ਼ਵਤਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵੀ! ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕੰਬਲਾ ਨੂੰ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਦੇ। ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰ।

ਸਰਸ੍ਵਤ੍ਯੁਵਾਚ ਸਪ੍ਤ ਸ੍ਵਰਾ ਗ੍ਰਾਮਰਾਗਾਃ ਸਪ੍ਤ ਪਨ੍ਨਗਸਤ੍ਤਮ ! । ਗੀਤਕਾਨਿ ਚ ਸਪ੍ਤੈਵ ਤਾਵਤੀਸ਼੍ਚਾਪਿ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾਃ ॥ ੨੩.

ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਨਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ! ਸੱਤ ਸੁਰ, ਗ੍ਰਾਮ ਰਾਗ, ਸੱਤ ਗੀਤ ਅਤੇ ਇੰਨੇ ਹੀ ਮੂਰਛਨਾਵਾਂ ਵੀ।

ਤਾਲਾਸ਼੍ਚੈਕੋਨਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਤਥਾ ਗ੍ਰਾਮਤ੍ਰਯਞ੍ਚ ਯਤ੍ । ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਭਵਾਨ੍ ਗਾਤਾ ਕਮ੍ਬਲਸ਼੍ਚ ਤਥਾਨਘ ! ॥ ੨੩.

ਇਕਵੰਜਾ ਤਾਲ ਤੇ ਤਿੰਨ ਗ੍ਰਾਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਕੰਬਲਾ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ।

ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸੇ ਮਤ੍ਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਭੁਜਗੇਨ੍ਦ੍ਰਾਪਰਂ ਤਥਾ । ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ ਪਦਂ ਤਾਲਂ ਤ੍ਰਿਃ ਪ੍ਰਕਾਰਂ ਲਯਤ੍ਰਯਮ੍ ॥ ੨੩.

ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾ, ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪਦ, ਤਾਲ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਲਯਾ ਜਾਣ ਲਵੋਗੇ।