ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਯਾਰਿਸ਼ਾਤਨਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਰਾਜ੍ਞਃ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੁषਣਂ ਪਿਤੁਃ । ਜੀਵਿਤਂ ਤਸ੍ਯ ਚਾਯਤ੍ਤਂ ਸਨ੍ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਂ ਤਤ੍ਕਥਂ ਮਯਾ ॥ ੨੩.

'ਮੈਨੂੰ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਹੈ, ਪਿਓ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ—ਫਿਰ ਮੈਂ ਇਹ ਜਾਨ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?'

ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਮਨ੍ਯੇ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਸ੍ਤ੍ਯਾਗੋ ਭਾਗਸ੍ਯ ਯੋषਿਤਃ । ਸ ਚਾਪਿ ਨੋਪਕਾਰਾਯ ਤਨ੍ਵਙ੍ਗ੍ਯਾਃ ਕਿਨ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਥਾ ॥ ੨੩.

ਇਥੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਹਿਲਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਛੱਡਣਾ ਹੀ ਕਰਤਬ ਹੈ; ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਮਯਾ ਨृਸ਼ਂਸ੍ਯਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਨੋਪਕਾਰ੍ਯਪਕਾਰਿ ਚ । ਯਾ ਮਦਰ੍ਥੇऽਤ੍ਯਜਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਂਸ੍ਤਦਰ੍ਥੇऽਲ੍ਪਮਿਦਂ ਮਮ ॥ ੨੩.

ਮੈਨੂੰ ਦਇਆ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਲਾਭ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ; ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਛੱਡ ਬੈਠੀ—ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕੰਮ ਉਸ ਲਈ ਹੈ।

ਪੁਤ੍ਰਾਵੂਚਤੁਃ ਇਤਿ ਕृਤ੍ਵਾ ਮਤਿਂ ਸੋऽਥ ਨਿष੍ਪਾਦ੍ਯੋਦਕਦਾਨਿਕਮ੍ । ਕ੍ਰਿਯਾਸ਼੍ਚਾਨਨ੍ਤਰਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ऋਤਧ੍ਵਜਃ ॥ ੨੩.

ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਬਣਾਇਆ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਭੇਟ ਦਿੱਤੀ; ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਰਤਧਵਜ ਨੇ ਬੋਲਿਆ।

ऋਤਧ੍ਵਜ ਉਵਾਚ ਯਦਿ ਸਾ ਮਮ ਤਨ੍ਵਙ੍ਗੀ ਨ ਸ੍ਯਾਦ੍ਭਾਰ੍ਯਾ ਮਦਾਲਸਾ । ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਜਨ੍ਮਨਿ ਨਾਨ੍ਯਾ ਮੇ ਭਵਿਤ੍ਰੀ ਸਹਚਾਰਿਣੀ ॥ ੨੩.

ਰਤਧਵਜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਮਦਾਲਸਾ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਾਥੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।

ਤਾਮृਤੇ ਮृਗਸ਼ਾਵਾਕ੍ਸ਼ੀਂ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਤਨਯਾਮਹਮ੍ । ਨ ਭੋਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਯੋषਿਤਂ ਕਾਞ੍ਚਿਦਿਤਿ ਸਤ੍ਯਂ ਮਯੋਦਿਤਮ੍ ॥ ੨੩.

ਉਸ ਮ੍ਰਿਗ-ਸਾਵਾ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਗੰਧਰਵ ਦੀ ਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਮਹਿਲਾ ਨਾਲ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਲੈਵਾਂਗਾ—ਇਹ ਮੇਰੀ ਸੱਚੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।

ਸਦ੍ਧਰ੍ਮਚਾਰਿਣੀਂ ਪਤ੍ਨੀਂ ਤਾਂ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਗਜਗਾਮਿਨੀਮ੍,। ਕਾਞ੍ਚਿਨ੍ਨਾਙ੍ਗੀਕਰਿष੍ਯਾਮੀਤ੍ਯੇਤਤ੍ਸਤ੍ਯਂ ਮਯੋਦਿਤਮ੍ ॥ ੨੩.

ਉਸ ਗਜ-ਚਾਲ ਵਾਲੀ, ਸੱਚੀ ਧਰਮ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰਾਂਗਾ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਸੱਚਾ ਵਚਨ ਹੈ।

ਪੁਤ੍ਰਾਵੂਚਤੁਃ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਚ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭੋਗਾਨ੍ ਤਾਤ ! ਸਰ੍ਵਂਸ੍ਤਯਾ ਵਿਨਾ । ਕ੍ਰੀਡਨ੍ਨਾਸ੍ਤੇ ਸਮਂ ਤੁਲ੍ਯੈਰ੍ਵਯਸ੍ਯੈਃ ਸ਼ੀਲਸਮ੍ਪਦਾ ॥ ੨੩.

ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਾਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਸਤਰੀ ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਚੰਗੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਤੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।

ਏਤਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪਰਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਤਾਤ ! ਤਤ੍ਕੇਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ । ਕਰ੍ਤੁਮਤ੍ਯਰ੍ਥਦੁष੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਮੀਸ਼੍ਵਰੈਃ ਕਿਮੁਤੇਤਰੈਃ ॥ ੨੩.

ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਰਤਬ ਹੈ, ਪਿਤਾ! ਇਹ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ।

ਜਡ ਉਵਾਚ ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਂ ਤਯੋਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਿਮਰ੍ਸ਼ਮਗਮਤ੍ਪਿਤਾ । ਵਿਮृਸ਼੍ਯ ਚਾਹ ਤੌ ਪੁਤ੍ਰੌ ਨਾਗਰਾਟ੍ਪ੍ਰਹਸਨ੍ਨਿਵ ॥ ੨੩.

ਜੜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ; ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ, ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ।

ਨਾਗਰਾਡਸ਼੍ਵਤਰ ਉਵਾਚ ਯਦ੍ਯਸ਼ਕ੍ਯਮਿਤਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਨ ਕਰਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਮਾਨਵਾਃ । ਕਰ੍ਮਣ੍ਯੁਦ੍ਯਮਮੁਦ੍ਯੋਗਹਾਨ੍ਯਾ ਹਾਨਿਸ੍ਤਤਃ ਪਰਮ੍ ॥ ੨੩.

ਨਾਗ-ਰਾਜ ਅਸ਼ਵਤਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਲੋਕ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਉੱਦਮ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੈ।

ਆਰਭੇਤ ਨਰਃ ਕਰ੍ਮ ਸ੍ਵਪੌਰੁषਮਹਾਪਯਨ੍ । ਨਿष੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਕਰ੍ਮਣੋ ਦੈਵੇ ਪੌਰੁषੇ ਚ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾ ॥ ੨੩.

ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਲਾ ਕੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕੰਮ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਕਿਸਮਤ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਦੋਵਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਦਹਂ ਤਥਾ ਯਤ੍ਨਂ ਕਰਿष੍ਯੇ ਪੁਤ੍ਰਕਾਵਿਤਃ । ਤਪਸ਼੍ਚਰ੍ਯਾਂ ਸਮਾਸ੍ਥਾਯ ਯਥੈਤਤ੍ਸਾਧ੍ਯਤੇऽਚਿਰਾਤ੍ ॥ ੨੩.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਪੁੱਤਰੋ, ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਤਪ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਜਲਦੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।

ਜਡ ਉਵਾਚ ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ ਨਾਗੇਨ੍ਦ੍ਰਃ ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ਾਵਤਰਣਂ ਗਿਰੇਃ । ਤੀਰ੍ਥਂ ਹਿਮਵਤੋ ਗਤ੍ਵਾ ਤਪਸ੍ਤੇਪੇ ਸੁਦੁਸ਼੍ਚਰਮ੍ ॥ ੨੩.

ਜੜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹਿਮਾਵਤ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪਲਕਸ਼ਾਵਤਰਨ ਤੀਰਥ ਤੇ ਗਿਆ, ਤੇ ਉੱਥੇ ਕਠਿਨ ਤਪ ਕਰਿਆ।

ਤੁष੍ਟਾਵ ਗੀਰ੍ਭਿਸ਼੍ਚ ਤਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਦੇਵੀਂ ਸਰਸ੍ਵਤੀਮ੍ । ਤਨ੍ਮਨਾ ਨਿਯਤਾਹਾਰੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਤ੍ਰਿषਵਣਾਪ੍ਲੁਤਃ ॥ ੨੩.

ਉੱਥੇ, ਮਨ ਲਾ ਕੇ, ਨਿਯਮਤ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਕਰਦਾ ਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ।

ਅਸ਼੍ਵਤਰ ਉਵਾਚ ਜਗਦ੍ਧਾਤ੍ਰੀਮਹਂ ਦੇਵੀਮਾਰਿਰਾਧਯਿषੁਃ ਸ਼ੁਭਾਮ੍ । ਸ੍ਤੋष੍ਯੇ ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਸ਼ਿਰਸਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਯੋਨਿਂ ਸਰਸ੍ਵਤੀਮ੍ ॥ ੨੩.

ਅਸ਼ਵਤਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਜਨਨੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਸਿਰ ਨਮਾ ਕੇ ਵਡਿਆਈ ਕਰਾਂਗਾ।

ਸਦਸਦ੍ਦੇਵਿ ! ਸਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਵਚ੍ਚਾਰ੍ਥਵਤ੍ਪਦਮ੍ । ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਵਯ੍ਯਸਂਯੋਗਂ ਯੋਗਵਦ੍ਦੇਵਿ ! ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ ੨੩.

ਹੇ ਦੇਵੀ! ਜੋ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸੱਚਾ, ਥੋੜਾ, ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਅਰਥ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜੋ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤ੍ਵਮਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪਰਂ ਦੇਵਿ ! ਯਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ । ਅਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪਰਮਂ ਦੇਵਿ ! ਸਂਸ੍ਥਿਤਂ ਪਰਮਾਣੁਵਤ੍ ॥ ੨੩.

ਤੂੰ ਅਟੱਲ, ਸਰਵੋਚ ਦੇਵੀ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅਟੱਲ, ਸਰਵੋਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਰੂਪ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਅਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵਿਸ਼੍ਵਞ੍ਚੈਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਰਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਦਾਰੁਣ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੋ ਵਹ੍ਨਿਰ੍ਭੌਮਾਸ਼੍ਚ ਪਰਮਾਣਵਃ ॥ ੨੩.

ਅਟੱਲ, ਸਰਵੋਚ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਸਵੰਤ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੈ; ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਕਣ ਹਨ।

ਤਥਾ ਤ੍ਵਯਿ ਸ੍ਥਿਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਜਗਚ੍ਚੇਦਮਸ਼ੇषਤਃ । ਓਙ੍ਕਾਰਾਕ੍ਸ਼ਰਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਯਤ੍ਤੁ ਦੇਵਿ ! ਸ੍ਥਿਰਾਸ੍ਥਿਰਮ੍ ॥ ੨੩.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ! ਓਂਕਾਰ ਦਾ ਅੱਖਰ, ਜੋ ਥਿਰ ਤੇ ਅਥਿਰ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਰਯਂ ਸਰ੍ਵਮਸ੍ਤਿ ਯਦ੍ਦੇਵਿ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚ । ਤ੍ਰਯੋ ਲੋਕਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਵੇਦਾਸ੍ਤ੍ਰੈਵਿਦ੍ਯਂ ਪਾਵਕਤ੍ਰਯਮ੍ ॥ ੨੩.

ਉਥੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ! ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਵੀ ਉਥੇ ਹਨ।

ਤ੍ਰੀਣਿ ਜ੍ਯੋਤੀਂषਿ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਯੋ ਧਰ੍ਮਾਗਮਾਸ੍ਤਥਾ । ਤ੍ਰਯੋ ਗੁਣਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਵੇਦਾਸ੍ਤਥਾਸ਼੍ਰਮਾਃ ॥ ੨੩.

ਤਿੰਨ ਚਾਨਣੀਆਂ, ਤਿੰਨ ਰੰਗ, ਤਿੰਨ ਧਰਮ ਦੇ ਸਰੋਤ, ਤਿੰਨ ਗੁਣ, ਤਿੰਨ ਧੁਨੀਆਂ, ਤਿੰਨ ਵੇਦ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਆਸ਼ਰਮ ਵੀ ਉਥੇ ਹਨ।

ਤ੍ਰਯਃ ਕਾਲਾਸ੍ਤਥਾਵਸ੍ਥਾਃ ਪਿਤਰੋऽਹਰ੍ਨਿਸ਼ਾਦਯਃ । ਏਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਰਯਂ ਦੇਵਿ ! ਤਵ ਰੂਪਂ ਸਰਸ੍ਵਤਿ ॥ ੨੩.

ਤਿੰਨ ਸਮੇਂ, ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ, ਪਿਤਰ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਵਾਂ, ਹੇ ਸਰਸਵਤੀ! ਤੇਰਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ।

ਵਿਭਿਨ੍ਨਦਰ੍ਸ਼ਿਨਾਮਾਦ੍ਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਹਿ ਸਨਾਤਨਾਃ । ਸੋਮਸਂਸ੍ਥਾ ਹਵਿਃ ਸਂਸ੍ਥਾਃ ਪਾਕਸਂਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤ ਯਾਃ ॥ ੨੩.

ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਆਦਿ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ: ਸੱਤ ਸੋਮ ਯਜਨ, ਸੱਤ ਹਵਨ, ਅਤੇ ਸੱਤ ਪਕਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਭੇਟਾਂ।

ਤਾਸ੍ਤ੍ਵਦੁਚ੍ਚਾਰਣਾਦ੍ਦੇਵਿ ! ਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਭਿਃ । ਅਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯਂ ਤਥਾ ਚਾਨ੍ਯਦਰ੍ਧਮਾਤ੍ਰਾਨ੍ਵਿਤਂ ਪਰਮ੍ ॥ ੨੩.

ਹੇ ਦੇਵੀ! ਇਹ ਸਭ ਤੇਰੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੱਧੀ ਮਾਤਰਾ ਵੀ ਹੈ।

ਅਵਿਕਾਰ੍ਯਕ੍ਸ਼ਯਂ ਦਿਵ੍ਯਂ ਪਰਿਣਾਮਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਤਵੈਤਤ੍ਪਰਮਂ ਰੂਪਂ ਯਨ੍ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਮਯੋਦਿਤੁਮ੍ ॥ ੨੩.

ਜੋ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਨਾਸ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਦਿਵਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਇਹ ਤੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

ਨ ਚਾਸ੍ਯੇ ਨ ਚ ਤਜ੍ਜਿਹ੍ਵਾ ਤਾਮ੍ਰੋष੍ਠਾਦਿਭਿਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਇਨ੍ਦ੍ਰੋऽਪਿ ਵਸਵੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕੌ ਜ੍ਯੋਤਿਰੇਵ ਚ ॥ ੨੩.

ਉਸ ਰੂਪ ਦੀ ਨਾ ਜੀਭ ਹੈ, ਨਾ ਲਾਲ ਹੋਠ ਹਨ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅੰਗ। ਇੰਦਰ, ਵਸੁ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚਾਨਣ ਵੀ—

ਵਿਸ਼੍ਵਾਵਾਸਂ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼ਂ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ । ਸਾਂਖ੍ਯਵੇਦਾਨ੍ਤਵਾਦੋਕ੍ਤਂ ਬਹੁਸ਼ਾਖਾਸ੍ਥਿਰੀਕृਤਮ੍ ॥ ੨੩.

ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਦਾ ਰੂਪ, ਜਗਤ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਭੂ—ਸਾਂਖਿਆ ਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਅਨਾਦਿਮਧ੍ਯਨਿਧਨਂ ਸਦਸਨ੍ਨ ਸਦੇਵ ਯਤ੍ । ਏਕਨ੍ਤ੍ਵਨੇਕਂ ਨਾਪ੍ਯੇਕਂ ਭਵਭੇਦਸਮਾਸ਼੍ਰੈਤਮ੍ ॥ ੨੩.

ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਵਿਚਕਾਰ, ਨਾ ਅੰਤ; ਜੋ ਹੈ ਤੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਸਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਕ ਹੈ ਤੇ ਅਨੇਕ ਹੈ, ਪਰ ਇਕ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਹੈ।