ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼ਵਾਨਾਂ ਮੂਲ੍ਯਕਰਣੇ ਪੁਨਰ੍ਨष੍ਟਸ੍ਮृਤਿਰ੍ਯਥਾ । ਮਲਿਨੋ ਜਟਿਲਃ ਕृष੍ਣੋ ਲਕੁਟੀ ਵਿਹ੍ਵਲੋ ਨृਪਃ॥੮.

ਮੁਰਦਿਆਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਫਿਰ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ; ਗੰਦਾ, ਜਟਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਕਾਲਾ, ਲਕੜੀ ਫੜ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।

ਨੈਵ ਪੁਤ੍ਰੋ ਨ ਭਾਰ੍ਯਾ ਤੁ ਤਸ੍ਯ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਿਗੋਚਰੇ । ਨष੍ਟੋਤ੍ਸਾਹੋ ਰਾਜ੍ਯਨਾਸ਼ਾਤ੍ ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨੇ ਨਿਵਸਂਸ੍ਤਦਾ॥੮.

ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਨਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਨਾ ਪਤਨੀ; ਰਾਜ ਖੋ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਮੁੱਕ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ।

ਅਥਾਜਗਾਮ ਸ੍ਵਸੁਤਂ ਮृਤਮਾਦਾਯ ਲਾਪਿਨੀ । ਭਾਰ੍ਯਾ ਤਸ੍ਯ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਸਰ੍ਪਦष੍ਟਂ ਹਿ ਬਾਲਕਮ੍॥੮.

ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਰੋਦੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਈ, ਜੋ ਰਾਜੇ ਦਾ ਬੱਚਾ ਸੀ ਤੇ ਸੱਪ ਨੇ ਡੱਸ ਲਿਆ ਸੀ।

ਹਾ ਵਤ੍ਸ ! ਹਾ ਪੁਤ੍ਰ ! ਸ਼ਿਸ਼ੋ ! ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਵਦਤੀ ਮੁਹੁਃ । ਕृਸ਼ਾ ਵਿਵਰ੍ਣਾ ਵਿਮਨਾਃ ਪਾਂਸ਼ੁਧ੍ਵਸ੍ਤਸ਼ਿਰੋਰੁਹਾ॥੮.

ਹਾ ਪੁੱਤਰ! ਹਾ ਬੱਚਾ! ਹਾ ਛੋਟੇ!—ਇਹ ਕਹਿ ਕਹਿ ਉਹ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ, ਪੀਲੀ, ਮਨ ਮਾਰੀ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਗੰਦੇ ਵਾਲ।

; ਰਾਜਪਤ੍ਨ੍ਯੁਵਾਚ ਹਾ ਰਾਜਨ੍ਨਦ੍ਯ ਬਾਲਂ ਤ੍ਵਂ ਪਸ਼੍ਯ ਸੋਮਂ ਮਹੀਤਲੇ । ਰਮਮਾਣਂ ਪੁਰਾ ਦृष੍ਟਂ ਦੁष੍ਟਾਹਿਨਾ ਮृਤਮ੍॥੮.

ਰਾਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹਾ ਰਾਜਾ! ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸੋਮਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਵੇਖ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਡਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਮਾੜੇ ਸੱਪ ਦੀ ਡੱਸ ਨਾਲ ਮਰ ਗਿਆ।

ਤਸ੍ਯਾ ਵਿਲਾਪਸ਼ਬ੍ਦਂ ਤਮਾਕਰ੍ਣ੍ਯ ਸ ਨਰਾਧਿਪਃ । ਜਗਾਮ ਤ੍ਵਰਿਤੋऽਤ੍ਰੇਤਿ ਭਵਿਤਾ ਮृਤਕਮ੍ਬਲਃ॥੮.

ਉਸ ਦੀ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਤੁਰ ਕੇ ਉਥੇ ਗਿਆ, ਮਰੇ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਵਾਲਾ ਬਣਨ ਲੱਗਾ।

ਸ ਤਾਂ ਰੋਰੁਦਤੀਂ ਭਾਰ੍ਯਾਂ ਨਾਭ੍ਯਜਾਨਾਤ੍ਤੁ ਪਾਰ੍ਥਿਵਃ । ਚਿਰਪ੍ਰਵਾਸਸਨ੍ਤਪ੍ਤਾਂ ਪੁਨਰ੍ਜਾਤਾਮਿਵਾਬਲਾਮ੍॥੮.

ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਰੋ ਰਹੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕਿਆ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਸੜ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੀਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੀ।

ਸਾਪਿ ਤਂ ਚਾਰੁਕੇਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਪੁਰਾ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਜਟਾਲਕਮ੍ । ਨਾਭ੍ਯਜਾਨਾਨ੍ਨृਪਸੁਤਾ ਸ਼ੁष੍ਕਵृਕ੍ਸ਼ੋਪਮਂ ਨृਪਮ੍॥੮.

ਉਹ ਵੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁੰਦਰ ਵਾਲਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੁਣ ਜਟਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੁੱਕੇ ਰੁੱਖ ਵਰਗਾ ਵੇਖ ਕੇ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣੀ।

ਸੋऽਪਿ ਕृष੍ਣਪਟੇ ਬਾਲਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾਸ਼ੀਵਿषਪੀਡਿਤਮ੍ । ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਲਕ੍ਸ਼ਣੋਪੇਤਂ ਚਿਨ੍ਤਾਮਾਪ ਨਰੇਸ਼੍ਵਰਃ॥੮.

ਉਹ, ਕਾਲੇ ਕਪੜੇ ਵਿਚ ਲਪੇਟੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ, ਸੱਪ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਰਾਜਸੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਾਲਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ।

ਅਹੋ ਕष੍ਟਂ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਕਸ੍ਯਾਪ੍ਯੇष ਕੁਲੇ ਸ਼ਿਸ਼ੁਃ । ਜਾਤੋ ਨੀਤਃ ਕृਤਾਨ੍ਤੇਨ ਕਾਮਪ੍ਯਾਸ਼ਾਂ ਦੁਰਾਤ੍ਮਨਾ॥੮.

ਹਾ, ਕਿੰਨਾ ਦੁਖਦਾਈ! ਕਿਸੇ ਘਰ ਵਿਚ ਇਹ ਬੱਚਾ ਜਨਮਿਆ, ਹੁਣ ਮੌਤ ਨੇ ਲੈ ਗਿਆ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਸ ਮਾੜੀ ਨਸਲ ਨਾਲ ਮੁੱਕਾ ਦਿੱਤੀ।

ਏਵਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਹਿ ਮੇ ਬਾਲਂ ਮਾਤੁਰੁਤ੍ਸਙ੍ਗਸ਼ਾਯਿਨਮ੍ । ਸ੍ਮृਤਿਮਭ੍ਯਾਗਤੋ ਬਾਲੋ ਰੋਹਿਤਾਸ਼੍ਵੋऽਬ੍ਜਲੋਚਨਃ॥੮.

ਇਹ ਬੱਚਾ ਮਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਲੈਟਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਰੋਹਿਤਾਸ਼ਵ, ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ।

ਸੋऽਪ੍ਯੇਤਾਮੇਵ ਮੇ ਵਤ੍ਸੋ ਵਯੋऽਵਸ੍ਥਾਮੁਪਾਗਤਃ । ਨੀਤੋ ਯਦਿ ਨ ਘੋਰੇਣ ਕृਤਾਨ੍ਤੇਨਾਤ੍ਮਨੋ ਵਸ਼ਮ੍॥੮.

ਉਹ ਵੀ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਉਮਰ ਤੇ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੇਕਰ ਉਸ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਮੌਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਨਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।

; ਰਾਜਪਤ੍ਨ੍ਯੁਵਾਚ ਹਾ ਵਤ੍ਸ ! ਕਸ੍ਯ ਪਾਪਸ੍ਯ ਅਪਧ੍ਯਾਨਾਦਿਦਂ ਮਹਤ੍ । ਦੁਃ ਖਮਾਪਤਿਤਂ ਘੋਰਂ ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤੋ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ॥੮.

ਰਾਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹਾ ਪੁੱਤਰ! ਕਿਸੇ ਪਾਪੀ ਦੀ ਮੰਦੀ ਸੋਚ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵੱਡਾ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਦੁਖ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਹਾ ਨਾਥ ! ਰਾਜਨ੍ ! ਭਵਤਾ ਮਾਮਨਾਸ਼੍ਵਾਸ੍ਯ ਦੁਃ ਖਿਤਾਮ੍ । ਕ੍ਵਾਪਿ ਸਨ੍ਤਿष੍ਠਤਾ ਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿਸ਼੍ਰਬ੍ਧਂ ਸ੍ਥੀਯਤੇ ਕਥਮ੍॥੮.

ਹਾ ਸਵਾਮੀ! ਰਾਜਾ! ਮੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ, ਐਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਿਵੇਂ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਟਿਕ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਰਾਜ੍ਯਨਾਸ਼ਃ ਸੁਹृਤ੍ਤ੍ਯਾਗੋ ਭਾਰ੍ਯਾਤਨਯਵਿਕ੍ਰਯਃ । ਹਰਿਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਰਾਜਰ੍षੇਃ ਕਿਂ ਵਿਧੇ ! ਨ ਕृਤਂ ਤ੍ਵਯਾ॥੮.

ਰਾਜ ਖੋਣਾ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਚਣਾ—ਹੇ ਕਿਸਮਤ! ਹਰੀਚੰਦ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਕੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ?

ਇਤਿ ਤਸ੍ਯਾ ਵਚਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਰਾਜਾ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਤਸ਼੍ਚ੍ਯੁਤਃ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਭਿਜ੍ਞਾਯ ਦਯਿਤਾਂ ਪੁਤ੍ਰਞ੍ਚ ਨਿਧਨਂ ਗਤਮ੍॥੮.

ਉਸ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਪਛਾਣ ਲਿਆ।

ਕष੍ਟਂ ਸ਼ੈਵ੍ਯੇਯਮੇषਾ ਹਿ ਸ ਬਾਲੋऽਯਮਿਤੀਰਯਨ੍ । ਰੁਰੋਦ ਦੁਃ ਖਸਨ੍ਤਪ੍ਤੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਮਭਿਜਗਾਮ ਚ॥੮.

ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, 'ਹਾਏ, ਇਹ ਸ਼ੈਵਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ,' ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿਚ ਰੋ ਪਿਆ, ਫਿਰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।

ਸਾ ਚ ਤਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਭਿਜ੍ਞਾਯ ਤਾਮਵਸ੍ਥਾਮੁਪਾਗਤਮ੍ । ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਾ ਨਿਪਪਾਤਾਰ੍ਤਾ ਨਿਸ਼੍ਚੇष੍ਟਾ ਧਰਣੀਤਲੇ॥੮.

ਉਹ ਵੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਡਿੱਗ ਪਈ।

ਚੇਤਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਰਾਜਪਤ੍ਨੀ ਚ ਤੈ ਸਮਮ੍ । ਵਿਲੇਪਤੁਃ ਸੁਸਨ੍ਤਪ੍ਤੌ ਸ਼ੋਕਭਾਰਾਵਪੀਡਿਤੌ॥੮.

ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਰਾਣੀ ਇਕੱਠੇ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ।

; ਰਾਜੋਵਾਚ ਹਾ ਵਤ੍ਸ ! ਸੁਕੁਮਾਰਂ ਤੇ ਸ੍ਵਕ੍ਸ਼ਿਭ੍ਰੂਨਾਸਿਕਾਲਕਮ੍ । ਪਸ਼੍ਯਤੋ ਮੇ ਮੁਖਂ ਦੀਨਂ ਹृਦਯਂ ਕਿਂ ਨ ਦੀਰ੍ਯਤੇ॥੮.

ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ! ਤੇਰਾ ਨਰਮ ਚਿਹਰਾ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਭੰਵਾਂ, ਨੱਕ ਤੇ ਕਾਲਾ ਵਾਲ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਦੁਖੀ ਸੂਰਤ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ?'

ਤਾਤ ! ਤਾਤੇਤਿ ਮਧੁਰਂ ਬ੍ਰੁਵਾਣਂ ਸ੍ਵਯਮਾਗਤਮ੍ । ਉਪਗੁਹ੍ਯ ਵਦਿष੍ਯੇ ਕਂ ਵਤ੍ਸ ! ਵਤ੍ਸੇਤਿ ਸੌਹृਦਾਤ੍॥੮.

'ਪੁੱਤਰ! ਪੁੱਤਰ!'—ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਵਾਂ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ 'ਪੁੱਤਰ! ਪੁੱਤਰ!' ਕਹਾਂ?

ਕਸ੍ਯ ਜਾਨੁਪ੍ਰਣੀਤੇਨ ਪਿਙ੍ਗੇਨ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਰੇਣੁਨਾ । ਮਮੋਤ੍ਤਰੀਯਮੁਤ੍ਸਙ੍ਗਂ ਤਥਾਙ੍ਗਂ ਮਲਮੇष੍ਯਤਿ॥੮.

ਹੁਣ ਕਿਸ ਦੇ ਘੁਟਣ, ਪੀਲੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ, ਮੇਰੇ ਉਪਰਲੇ ਕਪੜੇ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗੰਦੇ ਕਰਨਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕਰਦਾ ਸੀ?

ਅਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਸਮ੍ਭੂਤੋ ਮਨੋਹृਦਯਨਨ੍ਦਨਃ । ਮਯਾ ਕੁਪਿਤ੍ਰਾ ਹਾ ਵਤ੍ਸ ! ਵਿਕ੍ਰੀਤੋ ਯੇਨ ਵਸ੍ਤੁਵਤ੍॥੮.

ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਦਿਲ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ—ਹਾਏ ਪੁੱਤਰ!—ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ।

ਹृਤ੍ਵਾ ਰਾਜ੍ਯਮਸ਼ੇषਂ ਮੇ ਸਸਾਧਨਧਨਂ ਮਹਤ੍ । ਦੈਵਾਹਿਨਾ ਨृਸ਼ਂਸੇਨ ਦष੍ਟੋ ਮੇ ਤਨਯਸ੍ਤਤਃ॥੮.

ਸਾਰਾ ਰਾਜ, ਵੱਡਾ ਧਨ-ਸਮਾਨ ਗੁਆ ਕੇ, ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਕ੍ਰੂਰ ਸੱਪ ਵਲੋਂ ਡੱਸਿਆ ਗਿਆ।

ਅਹਂ ਦੈਵਾਹਿਦष੍ਟਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯਾਨਨਪਙ੍ਕਜਮ੍ । ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼ਨ੍ਨਪਿ ਘੋਰੇਣ ਵਿषੇਣਾਨ੍ਧੀਕृਤੋऽਧੁਨਾ॥੮.

ਹੁਣ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਸੱਪ ਵਲੋਂ ਡੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਡਰਾਉਣੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਮੈਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਏਕਮੁਕ੍ਤ੍ਤਵਾ ਤਮਾਦਾਯ ਬਾਲਕਂ ਬਾष੍ਪਗਦ੍ਗਦਃ । ਪਰਿष੍ਵਜ੍ਯ ਚ ਨਿਸ਼੍ਚੇष੍ਟੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਯਾ ਨਿਪਪਾਤ ਹ॥੮.

ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਰਾਜਾ, ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

; ਰਾਜਪਤ੍ਨ੍ਯੁਵਾਚ ਅਯਂ ਸ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰਃ ਸ੍ਵਰੇਣੈਵੋਪਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਵਿਦ੍ਵਜ੍ਜਨਮਨਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰੋ ਹਰਿਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰੋ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ॥੮.

ਰਾਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਇਹ ਹੀ ਉਹ ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਹੈ—ਇਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਪਛਾਣ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚ ਚੰਦ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।'

ਤਥਾਸ੍ਯ ਨਾਸਿਕਾ ਤੁਙ੍ਗਾ ਅਗ੍ਰਤੋऽਧੋਮੁਖਂ ਗਤਾ । ਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਮੁਕੁਲਪ੍ਰਖ੍ਯਾਃ ਖ੍ਯਾਤਕੀਰ੍ਤੇਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ॥੮.

ਇਸ ਦੀ ਨੱਕ ਉੱਚੀ ਤੇ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਦੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਦੰਦ ਕਲੀ ਵਰਗੇ ਹਨ—ਇਹ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਸਭ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ।

ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਮਾਗਤਃ ਕਸ੍ਮਾਦਦ੍ਯੈष ਸ ਨਰੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਅਪਹਾਯ ਪੁਤ੍ਰਸ਼ੋਕਂ ਸਾਪਸ਼੍ਯਤ੍ ਪਤਿਤਂ ਪਤਿਮ੍॥੮.

ਇਹ ਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅੱਜ ਸਮਸ਼ਾਨ ਕਿਉਂ ਆਇਆ? ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ।