ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਮਾਤ੍ਯੈਰ੍ਬਲਿਭਿਰ੍ਦੁष੍ਟੈਰ੍ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਦੁਰਾਤ੍ਮਭਿਃ । ਕੋषੋ ਬਲਞ੍ਚਾਪਹृਤਂ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ੍ਵਪੁਰੇ ਤਤਃ॥੮੧.

ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਮੰਤਰੀ ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਪਰ ਬੁਰੇ ਸਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਮੰਦ-ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ, ਉਸਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਉਸਦਾ ਖਜਾਨਾ ਤੇ ਫੌਜ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਲੈ ਲਈ।

ਤਤੋ ਮृਗਯਾਵ੍ਯਾਜੇਨ ਹृਤਸ੍ਵਾਮ੍ਯਃ ਸ ਭੁਪਤਿਃ । ਏਕਾਕੀ ਹਯਮਾਰੁਹ੍ਯ ਜਗਾਮ ਗਹਨਂ ਵਨਮ੍॥੮੧.

ਫਿਰ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾਕੇ, ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜਿਸਦਾ ਰਾਜ ਖੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਕੱਲਾ ਘੋੜੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਸ ਤਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਮਮਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ੀਦ੍ ਦ੍ਵਿਜਵਰ੍ਯਸ੍ਯ ਮੇਧਸਃ । ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਸ਼੍ਵਾਪਦਾਕੀਰ੍ਣਂ ਮੁਨਿਸ਼੍ष੍ਯੋਪਸ਼ੋਭਿਤਮ੍॥੮੧.

ਉਥੇ, ਉਸਨੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮੇਧਸ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਨਾਲ ਸੋਭਾ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਤਸ੍ਥੌ ਕਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ ਕਾਲਞ੍ਚ ਮੁਨਿਨਾ ਤੇਨ ਸਤ੍ਕृਤਃ । ਇਤਸ਼੍ਚੈਤਸ਼੍ਚ ਵਿਚਰਂਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਮੁਨਿਵਰਾਸ਼੍ਰਮੇ॥੮੧.

ਉਹ ਉਥੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰਿਹਾ, ਰਿਸ਼ੀ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਪਾਇਆ, ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਇधर-ਉਧਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ।

ਸੋऽਚਿਨ੍ਤਯਤ੍ ਤਦਾ ਤਤ੍ਰ ਮਮਤ੍ਵਾਕृष੍ਟਚੇਤਨਃ । ਮਤ੍ਪੂਰ੍ਵੈਃ ਪਾਲਿਤਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਮਯਾ ਹੀਨਂ ਪੁਰਂ ਹਿ ਤਤ੍ । ਮਦ੍ਭृਤ੍ਯੈਸ੍ਤੈਰਸਦ੍ਵृਤ੍ਤੈਰ੍ਧਰ੍ਮਤਃ ਪਾਲ੍ਯਤੇ ਨ ਵਾ॥੮੧.

ਉਥੇ, ਮਮਤਾ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ, ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ: 'ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਖੋ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਨੌਕਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਮਾੜੀ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਰਹੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ।'

ਨ ਜਾਨੇ ਸ ਪ੍ਰਧਾਨੋ ਮੇ ਸ਼ੂਰਹਸ੍ਤੀ ਸਦਾਮਦਃ । ਮਮ ਵੈਰਿਵਸ਼ਂ ਯਾਤਃ ਕਾਨ੍ ਭੋਗਾਨੁਪਲਪ੍ਸ੍ਯਤੇ॥੮੧.

'ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਮੇਰਾ ਮੁੱਖੀ, ਜੋ ਸ਼ੂਰ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹਾਥੀ-ਸਵਾਰ ਹੈ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਕੋਈ ਸੁਖ-ਸਾਥ ਲੈ ਪਾਏਗਾ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।'

ਯੇ ਮਮਾਨੁਗਤਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸਾਦਧਨਭੋਜਨੈਃ । ਅਨੁਵृਤ੍ਤਿਂ ਧ੍ਰੁਵਂ ਤੇऽਦ੍ਯ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯਮਹੀਭृਤਾਮ੍॥੮੧.

'ਜੋ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਮੇਰੇ ਉਪਕਾਰ, ਧਨ ਤੇ ਭੋਜਨ ਲੈਂਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ।'

ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਵ੍ਯਯਸ਼ੀਲੈਸ੍ਤੈਃ ਕੁਰ੍ਵਦ੍ਭਿਃ ਸਤਤਂ ਵ੍ਯਯਮ੍ । ਸਂਚਿਤਃ ਸੋऽਤਿਦੁਃ ਖੇਨ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਕੋਸ਼ੋ ਗਮਿष੍ਯਤਿ॥੮੧.

'ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਫ਼ਜ਼ੂਲਖਰਚੀ ਤੇ ਗਲਤ ਖਰਚਿਆਂ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਖਜਾਨਾ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਜਲਦੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।'

ਏਤਚ੍ਚਾਨ੍ਯਚ੍ਚ ਸਤਤਂ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਪਾਰ੍ਥਿਵਃ । ਤਤ੍ਰ ਵਿਪ੍ਰਾਸ਼੍ਰਮਾਭ੍ਯਾਸੇ ਵੈਸ਼੍ਯਮੇਕਂ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਸਃ॥੮੧.

ਇਸ ਤੇ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਰਾਜਾ ਲਗਾਤਾਰ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

ਸ ਪृष੍ਟਸ੍ਤੇਨ ਕਸ੍ਤ੍ਵਂ ਭੋਃ ਹੇਤੁਸ਼੍ਚਾਗਮਨੇऽਤ੍ਰ ਕਃ । ਸਸ਼ੋਕ ਇਵ ਕਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਵਂ ਦੁਰ੍ਮਨਾ ਇਵ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਸੇ॥੮੧.

ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਜੀ? ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਉਦਾਸ ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਦਿਸਦੇ ਹੋ, ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ?'

ਇਤ੍ਯਾਕਰ੍ਣ੍ਯ ਵਚਸ੍ਤਸ੍ਯ ਭੂਪਤੇਃ ਪ੍ਰਣਯੋਦਿਤਮ੍ । ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਸ ਤਂ ਵੈਸ਼੍ਯਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਰਯਾਵਨਤੋ ਨृਪਮ੍॥੮੧.

ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

ਵੈਸ਼੍ਯ ਉਵਾਚ ਸਮਾਧਿਰ੍ਨਾਮ ਵੈਸ਼੍ਯੋऽਹਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਧਨਿਨਾਂ ਕੁਲੇ । ਪੁਤ੍ਰਦਾਰੈਰ੍ਨਿਰਸ੍ਤਸ਼੍ਚ ਧਨਲੋਭਾਦਸਾਧੁਭਿਃ॥੮੧.

ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਮੈਂ ਸਮਾਧੀ ਨਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰੀ ਹਾਂ, ਧਨਵਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤਨੀ, ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਧੱਕ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।'

ਵਿਹੀਨਸ਼੍ਚ ਧਨੈਰ੍ਦਾਰੈਃ ਪੁਤ੍ਰੈਰਾਦਾਯ ਮੇ ਧਨਮ੍ । ਵਨਮਭ੍ਯਾਗਤੋ ਦੁਃ ਖੀ ਨਿਰਸ੍ਤਸ਼੍ਚਾਪ੍ਤਬਨ੍ਧੁਭੈਃ॥੮੧.

'ਧਨ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ, ਮੇਰਾ ਧਨ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੇ ਮਿਤਰਾਂ ਵਲੋਂ ਵੀ ਤਿਆਗਿਆ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।'

ਸੋऽਹਂ ਨ ਵੇਦ੍ਮਿ ਪੁਤ੍ਰਾਣਾਂ ਕੁਸ਼ਲਾਕੁਸ਼ਲਾਤ੍ਮਿਕਾਮ੍ । ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਂ ਸ੍ਵਜਨਾਨਾਞ੍ਚ ਦਾਰਾਣਾਞ੍ਚਾਤ੍ਰ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ॥੮੧.

'ਇੱਥੇ, ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਕੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਗੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮਾੜੇ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ।'

ਕਿਂ ਨੁ ਤੇषਾਂ ਗृਹੇ ਕ੍ਸ਼ੇਮਮਕ੍ਸ਼ੇਮਂ ਕਿਂ ਨੁ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਮ੍ । ਕਥਂ ਤੇ ਕਿਂ ਨੁ ਸਦ੍ਵृਤ੍ਤਾਃ ਦੁਰ੍ਵृਤ੍ਤਾਃ ਕਿਂ ਨੁ ਮੇ ਸੁਤਾਃ॥੮੧.

'ਕੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਸੁਖ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹਨ? ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮਾੜੀ?'

ਰਾਜੋਵਾਚ ਯੈਰ੍ਨਿਰਸ੍ਤੋ ਭਵਾਂਲ੍ਲੁਬ੍ਧੈਃ ਪੁਤ੍ਰਦਾਰਾਦਿਭਿਰ੍ਧਨੈਃ । ਤੇषੁ ਕਿਂ ਭਵਤਃ ਸ੍ਨੇਹਮਨੁਬਧ੍ਨਾਤਿ ਮਾਨਸਮ੍॥੮੧.

ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਭੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ, ਧਨ ਦੀ ਖਾਤਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?

ਵੈਸ਼੍ਯ ਉਵਾਚ ਏਵਮੇਤਦ੍ਯਥਾ ਪ੍ਰਾਹ ਭਵਾਨਸ੍ਮਦ੍ਗਤਂ ਵਚਃ । ਕਿਂ ਕਰੋਮਿ ਨ ਬਧ੍ਨਾਤਿ ਮਮ ਨਿष੍ਠੁਰਤਾਂ ਮਨਃ॥੮੧.

ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ, ਠੀਕ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੀ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਖਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

ਯੈਃ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਪਿਤृਸ੍ਨੇਹਂ ਧਨਲੁਬ੍ਧੈਰ੍ਨਿਰਾਕृਤਃ । ਪਤਿਸ੍ਵਜਨਹਾਰ੍ਦਂ ਚ ਹਾਰ੍ਦਿ ਤੇष੍ਵੇਵ ਮੇ ਮਨਃ॥੮੧.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਨ ਦੇ ਲੋਭ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪਤਨੀ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਸਵਜਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਕਿਮੇਤਨ੍ਨਾਭਿਜਾਨਾਮਿ ਜਾਨਨ੍ਨਪਿ ਮਹਾਮਤੇ । ਯਤ੍ਪ੍ਰੇਮਪ੍ਰਵਣਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਵਿਗੁਣੇष੍ਵਪਿ ਬਨ੍ਧੁषੁ॥੮੧.

ਮੈਂ ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਦਿਲ ਕਿਉਂ ਅਣਗੁਣੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤੇषਾਂ ਕृਤੇ ਮੇ ਨਿਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਦੌਰ੍ਮਨਸ੍ਯਂ ਚ ਜਾਯਤੇ । ਕਰੋਮਿ ਕਿਂ ਯਨ੍ਨ ਮਨਸ੍ਤੇष੍ਵਪ੍ਰੀਤਿषੁ ਨਿष੍ਠੁਰਮ੍॥੮੧.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹੰਝੀਆਂ ਭਰਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ ਕਿ ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਸਖਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?

ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯ ਉਵਾਚ ਤਤਸ੍ਤੌ ਸਹਿਤੌ ਵਿਪ੍ਰ ਤਂ ਮੁਨਿਂ ਸਮੁਪਸ੍ਥਿਤੌ । ਸਮਾਧਿਰ੍ਨਾਮ ਵੈਸ਼੍ਯੋऽਸੌ ਸ ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵਸਤ੍ਤਮਃ॥੮੧.

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਮুনি ਕੋਲ ਗਏ—ਵਪਾਰੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸਮਾਧੀ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ।

ਕृਤ੍ਵਾ ਤੁ ਤੌ ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਂ ਯਥਾਰ੍ਹਂ ਤੇਨ ਸਂਵਿਦਮ੍ । ਉਪਵਿष੍ਟੌ ਕਥਾਃ ਕਾਸ਼੍ਚਿਚ੍ਚਕ੍ਰਤੁਰ੍ਵੈਸ਼੍ਯ-ਪਾਰ੍ਥਿਵੌ॥੮੧.

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਵਪਾਰੀ ਤੇ ਰਾਜਾ ਬੈਠ ਗਏ ਤੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

ਰਾਜੋਵਾਚ ਭਗਵਂਸ੍ਤ੍ਵਾਮਹਂ ਪ੍ਰष੍ਟੁਮਿਚ੍ਚਾਮ੍ਯੇਕਂ ਵਦਸ੍ਵ ਤਤ੍ । ਦੁਃਖਾਯ ਯਨ੍ਮੇ ਮਨਸਃ ਸ੍ਵਚਿਤ੍ਤਾਯਤ੍ਤਤਾਂ ਵਿਨਾ॥੮੧.

ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ: ਮੇਰਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਮਮਤ੍ਵਂ ਗਤਰਾਜ੍ਯਸ੍ਯ ਰਾਜ੍ਯਾਙ੍ਗੇष੍ਵਖਿਲੇष੍ਵਪਿ । ਜਾਨਤੋऽਪਿ ਯਥਾਜ੍ਞਸ੍ਯ ਕਿਮੇਤਨ੍ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ॥੮੧.

ਰਾਜ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੈਂ ਰਾਜ ਦੇ ਹਰੇਕ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਮਮਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ, ਮੈਂ ਅਜਿਹੇ ਅਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਮুনি, ਇਹ ਕੀ ਹੈ?

ਅਯਂ ਚ ਨਿਕृਤਃ ਪੁਤ੍ਰੈਰ੍ਦਾਰੈਰ੍ਭृਤ੍ਯੈਸ੍ਤਥੋਜ੍ਝਿਤਃ । ਸ੍ਵਜਨੇਨ ਚ ਸਨ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਤੇषੁ ਹਾਰ੍ਦੇ ਤਥਾਪ੍ਯਤਿ॥੮੧.

ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਵੀ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਲੋਂ ਧੋਖਾ ਖਾ ਗਿਆ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਵਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਗਿਆ—ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਏਵਮੇष ਤਥਾਹਂ ਚ ਦ੍ਵਾਵਪ੍ਯਤ੍ਯਨ੍ਤਦੁਃ ਖਿਤੌ । ਦृष੍ਟਦੋषੇऽਪਿ ਵਿषਯੇ ਮਮਤ੍ਵਾਕृष੍ਟਮਾਨਸੌ॥੮੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਤੇ ਮੈਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਖਾਮੀਆਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਮਨ ਮਮਤਾ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਕਿਮੇਤਨ੍ਮਹਾਭਾਗ ਯਨ੍ਮੋਹੋ ਜ੍ਞਾਨਿਨੋਰਪਿ । ਮਮਾਸ੍ਯ ਚ ਭਵਤ੍ਯੇषਾ ਵਿਵੇਕਾਨ੍ਧਸ੍ਯ ਮੂਢਤਾ॥੮੧.

ਇਹ ਕੀ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਂਭਾਗ, ਇਹ ਮੋਹ ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਮੇਰੇ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਇਹ ਅੰਧਤਾ ਤੇ ਮੂਰਖਤਾ ਕਿਉਂ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

ऋषਿਰੁਵਾਚ ਜ੍ਞਾਨਮਸ੍ਤਿ ਸਮਸ੍ਤਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਵਿषਯਗੋਚਰੇ । ਵਿषਯਸ਼੍ਚ ਮਹਾਭਾਗ ਯਾਤਿ ਚੈਵਂ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍॥੮੧.

ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹਰ ਜੀਵ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ, ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਂਭਾਗ; ਪਰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

ਦਿਵਾਨ੍ਧਾਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨਃ ਕੇਚਿਦ੍ਰਾਤ੍ਰਾਵਨ੍ਧਾਸ੍ਤਥਾਪਰੇ । ਕੇਚਿਦ੍ ਦਿਵਾ ਤਥਾ ਰਾਤ੍ਰੌ ਪ੍ਰਾਣਿਨਸ੍ਤੁਲ੍ਯਦृष੍ਟਯਃ॥੮੧.

ਕੁਝ ਜੀਵ ਦਿਨ ਵਿਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਰਾਤ ਨੂੰ; ਕੁਝ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੋਵੇਂ ਸਮੇਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।