ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

पायात् स वः सकलकल्मषभेददक्षः क्षीरोदकुक्षिफणिभोगनिविष्टमूर्तिः । श्वासावधूतसलिलोत्कणिकाकरालः सिन्धुः प्रनृत्यमिव यस्य करोति सङ्गात्॥मंगल

ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੀ ਲਪੇਟ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਹ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਥਲ-ਪੁੱਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਨੱਚਦਾ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

नारायणं समस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्॥मंगल

ਨਾਰਾਇਣ, ਉੱਚਤਮ ਮਨੁੱਖ, ਨਰ, ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ 'ਵਿਜੈ' ਦੀ ਉਚਾਰਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

त्रिदशानां यथा विष्णुर्द्विपदां ब्राह्मणो यथा । भूषणानाञ्च सर्वेषां यथा चूडामणिर्वरः॥१.

ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸਿਰ ਦੀ ਮੋਤੀ ਸਾਰੇ ਗਹਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ,

यथायुधानां कुलिशमिन्द्रियाणां यथा मनः । तथेह सर्वशास्त्रणां महाभारतमुत्तमम्॥१.

ਜਿਵੇਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜਰ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਭਾਰਤ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।

अत्रार्थश्चैव धर्मश्च कामो मोक्षश्च वर्ण्यते । परस्परानुबन्धाश्च सानुबन्धाश्च ते पृथक्॥१.

ਇੱਥੇ ਧਨ, ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਲਕੜੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

धर्मशास्त्रमिदं श्रेष्ठमर्थशास्त्रमिदं परम् । कामशास्त्रमिदं चाग्र्यं मोक्षशास्त्रं तथोत्तमम्॥१.

ਇਹ ਧਰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੈ, ਧਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਇੱਛਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ।

चतुराश्रमधर्माणामाचारस्थितिसाधनम् । प्रोक्तमेतन्महाभाग वेदव्यासेन धीमता॥१.

ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਅਤੇ ਠੀਕ ਰਹਿਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਇੱਥੇ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ, ਸੁਭਾਗੀ ਜੀ, ਸਿਖਾਏ ਹਨ।

तथा तात कृतं ह्येतद् व्यासेनोदारकर्मणा । यथा व्याप्तं महाशास्त्रं विरोधैर्नाभिभूयते॥१.

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਪਿਆਰੇ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਉੱਚੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਵੱਡਾ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਵਿਰੋਧਾਂ ਨਾਲ ਹਾਰ ਨਾ ਜਾਵੇ।

व्यासवाक्यजलौघेन कुतर्कतरुहारिणा । वेदशैलावतीर्णेन नीरजस्का मही कृता॥१.

ਵਿਆਸ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਜੋ ਝੂਠੇ ਤਰਕਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਉਖਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਉਤਰੀ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਗੰਦਗੀ ਤੋਂ ਸਾਫ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।

कलशब्दमहाहंसं माख्यानपराम्बुजम् । कथाविस्तीर्णसलिलं कार्ष्ण वेदमहाह्रदम्॥१.

ਇਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਆਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਝੀਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘੜਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੱਡੇ ਹੰਸ ਹਨ, ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਕੰਵਲ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਤੇ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਚੌੜਾ ਹੈ।

तदिदं भारताख्यानं बह्विर्थं श्रुतिविस्तरम् । तत्त्वतो ज्ञातुकामोऽहं भगवंस्त्वामुपस्थितः॥१.

ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਭਾਰਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅਰਥ ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਸੁਣਨ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਾਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ।

कस्मान्मानुषतां प्राप्तो निर्गुणोऽपि जनार्दनः । वासुदेवो जगत्सूति-स्थिति-संयमकारणम्॥१.

ਜਨਾਰਦਨ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਕਿਉਂ ਲਿਆ? ਵਾਸੁਦੇਵ, ਜੋ ਜਗਤ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ, ਟਿਕਣ ਤੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ?

कस्माच्च पाण्डुपुत्त्राणामेका सा द्रुपदात्मजा । पञ्चानां महीषी कृष्णा ह्यत्र नः संशयो महान्॥१.

ਤੇ ਡਰੁਪਦ ਦੀ ਧੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਇਕੋ ਰਾਣੀ ਕਿਉਂ ਬਣੀ, ਜਦ ਉਹ ਪੰਜ ਹਨ? ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਸਾਡਾ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ।

भेषजं ब्रह्महत्याया बलदेवो महाबलः । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन कस्माच्चक्रे हलायुधः॥१.

ਮਹਾਬਲੀ ਬਲਦੇਵ ਨੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਹਲ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ?

कथञ्च द्रौपदेयास्तेऽकृतदारा महारथाः । पाण्डुनाथा महात्मानो वधमापुरनाथवत्॥१.

ਡਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਯੋਧੇ ਤੇ ਵਿਆਹ ਰਹਿਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਰੱਖਵਾਲੇ ਬਿਨਾਂ ਮਰ ਗਏ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ?

एतत्सर्वं विस्तरशो ममाख्यातुमिहार्हसि । भवन्तो मूढबुद्धीनामवबोधकराः सदा॥१.

ਇਹ ਸਾਰਾ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਦੱਸੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੂੜ੍ਹ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੋ।

इति तस्य वचः श्रुत्वा मार्कण्डेयो माहमुनिः । दशाष्टदोषरहितो वक्तुं समुपचक्रमे॥१.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਜੋ ਦਸ ਤੇ ਅਠਾਰਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ, ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

मार्कण्डेय उवाच क्रियाकालोऽयमस्माकं समप्राप्तो मुनिसत्तम । विस्तरे चापि वक्तव्ये नैष कालः प्रशस्यते॥१.

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਸਾਡਾ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮੁਨੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਵਧੇਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਆਵੇ, ਇਹ ਸਮਾਂ ਉਸ ਲਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।

ये तु वक्ष्यन्ति वक्ष्येऽद्य तानहं जैमिने तव । तथा च नष्टसन्देहं त्वां करिष्यन्ति पक्षिणः॥१.

ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਬੋਲਣਗੇ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਜੈਮਿਨੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਛੀ ਤੇਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਣਗੇ।

पिङ्गाक्षश्च विबोधश्च सुपुत्त्रः सुमुखस्तथा । द्रोणपुत्राः खगश्रेष्ठास्तत्त्वज्ञाः शास्त्रचिन्तकाः॥१.

ਪਿੰਗਾਕਸ਼, ਵਿਬੋਧ, ਸੁਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸੁਮੁਖਾ, ਇਹ ਡ੍ਰੋਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਸੱਚ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

वेदशास्त्रार्थविज्ञाने येषामव्याहता मतिः । विन्ध्यकन्दरमध्यस्थास्तानुपास्य च पृच्छ च॥१.

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਵੇਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛ।

एवमुक्तस्तदा तेन मार्कण्डेयेन धीमता । प्रत्युवाचर्षिशार्दूलो विस्मयोत्फुल्ललोचनः॥१.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਸਮਝਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਮੁਨੀ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੇਰ, ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।

जैमिनिरुवाच अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन् खगवागिव मानुषी । यत् पक्षिणस्ते विज्ञानमापुरत्यन्तदुर्लभम्॥१.

ਜੈਮਿਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਅਜੀਬ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਿ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਉਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

तिर्यग्योन्यां यदि भवस्तेषां ज्ञानं कुतोऽभवत् । कथञ्च द्रोणतनयाः प्रोच्यन्ते ते पतत्रिणः॥१.

ਜੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਜਨਮੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ? ਅਤੇ ਡ੍ਰੋਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪੰਛੀ ਕਿਵੇਂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?

कश्च द्रोणः प्रविख्यातो यस्य पुत्रचतुष्टयम् । जातं गुणवतां तेषां धर्मज्ञानं महात्मनाम्॥१.

ਕੌਣ ਹੈ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਡ੍ਰੋਣ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਗੁਣ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?

मार्कण्डेय उवाच शृणुष्वावहितो भूत्वा यद्वृत्तं नन्दने पुरा । शक्रस्याप्यसरसां चैव नारदस्य च सङ्गमे॥१.

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਜੋ ਨੰਦਨ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਮਿਲੇ।

नारदो नन्दनेऽपश्यत् पुंश्चलीगणमध्यगम् । शक्रं सुराधिराजानं तन्मुखासक्तलोचनम्॥१.

ਨਾਰਦ ਨੇ ਨੰਦਨ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸ਼ਕਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਕੁੰਜੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿਚ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸੀ।

स तेनर्षिवरिष्ठेन दृष्टमात्रः शचीपतिः । समुत्तस्थौ स्वकं चास्मै ददावासनमादरात्॥१.

ਜਦੋਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਸ਼ਚੀਪਤੀ ਤੁਰੰਤ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਅਸਨ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ।

तं दृष्ट्वा बलवृत्रघ्नमुत्थितं त्रिदशाङ्गनाः । प्रणेमुस्ताश्च देवर्षि विनयावनताः स्थिताः॥१.

ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਉਠਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੇਵੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ, ਨਮਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਖੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।