ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਉੱਗੀਆਂ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਬੀਜ ਕੇ ਤੇ ਖੇਤੀ ਕਰਕੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਬਣ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਮਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਵਰਗਾਂ ਲਈ, ਜੋ ਧਰਮ ਤੇ ਧਨ ਦੀ ਸਹੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ, ਜੋ ਯਜਨ ਆਦਿ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਕਸ਼ਤਰੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੰਦਰ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਮਰੁਤ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ; ਜੋ ਸ਼ੂਦਰ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗੰਧਰਵ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਅਠਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਅਰਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹੈ; ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਥਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਥਾਂ, ਸੰਨਿਆਸੀ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਅਮਰ ਲੋਕ—ਇਹ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਜਿੱਥੇ ਸੁਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਪਲੰਗ ਪਏ ਹੋਣ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਗ ਤੇ ਪਾਣੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ, ਜਿੱਥੇ ਦੀਵੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਬਲਦੇ ਹੋਣ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਘਰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਪਾਤ੍ਰ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਘਰ ਤੇਰਾ ਨਿਵਾਸ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਚੰਦਨ ਦੀ ਛਿੜਕਾਅ, ਵਾਜੇ ਦੀ ਧੁਨ, ਸ਼ੀਸ਼ੇ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਘਿਉ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਤਾਮੇ ਦੇ ਬਰਤਨ ਰੱਖੇ ਹੋਣ—ਉਹ ਵੀ ਤੇਰਾ ਠਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਜਿੱਥੇ ਕੰਟਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦਰਖ਼ਤ ਹੋਣ, ਫਲੀ ਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਹੋਣ, ਜਿੱਥੇ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਦੀਮਕ ਦੀਆਂ ਬਿਲਾਂ ਹੋਣ—ਓ ਯਕ੍ਸ਼, ਉਹ ਤੇਰਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਮਰਦ, ਤਿੰਨ ਔਰਤਾਂ, ਉਤਨੇ ਹੀ ਗਾਂਵਾਂ, ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਹੋਣ—ਉਹ ਵੀ ਤੇਰਾ ਵਸੇਬਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਬੱਕਰੀ, ਦੋ ਭੇੜਾਂ, ਤਿੰਨ ਗਾਂਵਾਂ, ਪੰਜ ਭੈੰਸਾਂ, ਛੇ ਘੋੜੇ, ਤੇ ਸੱਤ ਹਾਥੀਆਂ ਹੋਣ—ਯਕ੍ਸ਼, ਤੂੰ ਅਜਿਹੇ ਘਰ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦੇਂ। ਜਿੱਥੇ ਖੁਰਪੀਆਂ, ਦਰਾਤੀਆਂ, ਟੋਕਰੇ, ਮਟਕੇ ਆਦਿਕ ਬਰਤਨ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਸੁੱਟੇ ਹੋਣ—ਉਹ ਥਾਂ ਤੇਰਾ ਆਸਰਾ ਹੋਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਥਲੀਆਂ ਤੇ ਥੋੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹੋਣ, ਜਿੱਥੇ ਅੰਜੀਰ ਦਾ ਦਰਖ਼ਤ ਹੋਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਕੂੜ-ਕਰਕਟ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਚੁਗਲਖੋਰੀ ਹੋਵੇ—ਯਕ੍ਸ਼, ਇਹ ਸਭ ਤੇਰੇ ਹਿੱਤ ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਜਾਂ ਕੱਚੇ ਅਨਾਜ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅਦਬ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ—ਉਥੇ, ਓ ਕਠਿਨ, ਤੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਫਿਰ। ਜਿੱਥੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਚਮਚੇ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹਵਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸ਼ੁਭ ਘਰ ਤੇਰਾ ਪੂਰਾ ਨਿਵਾਸ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਡੀਆਂ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਮਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਪਏ ਰਹਿਣ—ਉਥੇ, ਯਕ੍ਸ਼, ਤੇਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਕੁਟੰਬ, ਗੋਤ ਜਾਂ ਸਾਂਝੇ ਭਾਗ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਵੱਸ। ਜਿੱਥੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਜਾਂ ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਨਹੀਂ, ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਘਾਹ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਭੈਰਵ ਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਬਲਦ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ—ਉਹ ਘਰ ਛੱਡ ਦੇ। ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਯਜਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਨਿਵਾਸ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੇ ਤਿਉਹਾਰ, ਜੋ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹਿਣਾ। ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਛਾਨਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਘੜਿਆਂ, ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਬੂੰਦਾਂ ਜਾਂ ਨਖਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਹ ਅਸ਼ੁਭ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਚਲੇ ਜਾ। ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਸਥਾਨਕ ਰੀਤਾਂ, ਵਚਨ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਰਤੱਵ, ਪਾਠ, ਯਜਨ, ਸ਼ੁਭ ਸੰਸਕਾਰ, ਦੇਵ ਪੂਜਾ, ਸਫਾਈ, ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਉੱਤਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਰਹਿਣਾ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਆਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਥੇ ਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਯਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੁਸ਼ਾਹਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਨਿਰਮਸ਼ਟੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਵਾਈਫ਼ ਵਜੋਂ ਜਨਮੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਰਨ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੇ ਚੰਡਾਲਣ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ ਹੋ ਗਈਆਂ—ਅੱਠ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਅੱਠ ਧੀਆਂ, ਸਭ ਬੜੀ ਭਿਆਨਕ। ਪੁੱਤਰ ਹਨ: ਦੰਤਾਕ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਉਕਤੀ, ਪਰਿਵਰਤ, ਅੰਗਧ੍ਰੁਕ, ਸ਼ਕੁਨੀ, ਅਤੇ ਗੰਡਪ੍ਰਾਂਤਰਤੀ। ਹੋਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ—ਗਰਭਹਾ ਅਤੇ ਸੱਸਿਆਹਾ। ਹੁਣ ਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣ: ਪਹਿਲੀ ਨਿਯੋਜਿਕਾ, ਫਿਰ ਵਿਰੋਧਿਨੀ, ਫਿਰ ਸਵਯੰਹਾਰਕਰੀ, ਭ੍ਰਾਮਣੀ, ਅਤੇ ਋ਤੁਹਾਰਿਕਾ। ਹੋਰ ਦੋ ਧੀਆਂ ਹਨ: ਸ੍ਰਿਤਿਬੀਜਹਰਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਵਿਦਵੇਸ਼ਣੀ, ਅੱਠਵੀਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਉਪਾਏ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਅੱਠ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵੀ—ਸੁਣੋ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ। ਦੰਤਾਕ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੰਦ ਪੀਸਣ ਤੇ ਭਾਰੀ ਪੀੜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਫੈਦ ਰਾਈ ਦੇ ਦਾਣੇ ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਪਲੰਗ ਤੇ ਦੰਦਾਂ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਭ ਜੜੀਆਂ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਮੰਤ੍ਰ ਪਾਠ ਅਤੇ ਉੱਟ-ਕਾਂਟਾ, ਤਲਵਾਰ ਜਾਂ ਮੱਛੀ ਦੀ ਹੱਡੀ ਵਾਲਾ ਕਪੜਾ ਪਾਉਣਾ ਵੀ ਉਪਾਏ ਹਨ। ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਉਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਰ-ਬਾਰ “ਇਹੋ ਜੇਹਾ ਹੋਵੇ” ਆਖ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਉਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਅਸ਼ੁਭ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂ ਆਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਸਦਾ ਸਿਫਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੜ-ਚੇਤਨ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰਿਆ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕੁਲ ਦੇਵਤਾ ਹਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਰ ਅੰਬ੍ਰਿਓ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਬੋਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਿਵਰਤਕ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਸਫੈਦ ਰਾਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਪਾਠ ਕਰਕੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ; ਇਕ ਹੋਰ, ਜੋ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜਕਣ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਦੇ ਉਪਾਏ, ਸੰਤ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ।