ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਹੇ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਾਰਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਇਕ ਮਹਾਨ ਕਲਪ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਦਮ ਕਲਪ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹੁਣ ਜੋ ਦੂਜਾ ਪਰਾਰਧ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਕਲਪ ਵਾਰਾਹ ਕਲਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਤ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦ ਉਹ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੱਸੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾ ਕੰਧਾਂ ਹਨ ਤੇ ਨਾ ਖਾਈਆਂ, ਉਹ ਖਰਵਟਾ ਕਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾਲੀ-ਸ਼ਹਿਰ, ਮੰਤਰੀ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਵਾਸਲ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਉਹ ਥਾਂ ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਉਪਜਾਉ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਕਹਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਥਾਂ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਵਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਰਹਾਇਸ਼ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬੇਕਾਬੂ, ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਡ੍ਰਮੀ ਕਹਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵਸਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੰਡੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਰਥਾਂ ਤੇ ਲੱਦੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਸਮੇਤ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੁਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਘੋਸ਼ਾ ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਸਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਹੋਰ ਵਸਤੀ ਬਣਾਈ, ਫਿਰ ਜੋੜਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਠਿਕਾਣੇ ਬਣਾਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਰਹਿ ਸਕਣ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣਾਏ; ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖਤ ਦੀਆਂ ਡਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਕੋਈ ਝੁਕੀਆਂ, ਕੋਈ ਉੱਚੀਆਂ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਡਾਲੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਹੇ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਡਾਲੀਆਂ ਕਦੇ ਕਾਮਨਾ ਪੂਰਨ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ ਬਣ ਗਈਆਂ; ਇੰਝ ਉਹ ਡਾਲੀਆਂ ਘਰਾਂ ਦੇ ਰਾਫਟਰ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਜੋੜਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੁੱਕ ਗਈ, ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਮਨਾ ਪੂਰਨ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਦ ਸਾਰੇ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਦੁੱਖ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਏ, ਉਹ ਲੋਕ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਏ। ਜਦ ਹੋਰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਫੇਲ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਮੀਂਹ ਪਿਆ; ਉਸ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਥੱਲੇ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਮੀਂਹ ਨਾਲ, ਨਦੀਆਂ, ਨਾਲੇ ਤੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਾਹ ਬਣ ਗਏ; ਜੋ ਪਾਣੀ ਪਹਿਲਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਵਧ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਪੌਦੇ ਉੱਗੇ—ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ, ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਜੰਗਲੀ, ਬਿਨਾਂ ਹਲ ਚਲਾਏ ਜਾਂ ਬੀਜ ਬੋਏ। ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਬੂਟੇ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਪਰ ਇਹ ਪੌਦੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਇਹਨਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ, ਲੋਕ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ; ਪਰ ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਲਾਲਚ ਤੇ ਇੱਛਾ ਜਨਮ ਲੈ ਆਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਦੀਆਂ, ਖੇਤਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰੱਖਤਾਂ, ਬੂਟਿਆਂ ਤੇ ਜੜੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਗਲਤੀ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇ, ਉਹ ਜੜੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹੀ ਲੁਕ ਗਈਆਂ; ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਇੰਝ ਜੜੀਆਂ ਮੁੱਕ ਗਈਆਂ। ਜਦ ਜੜੀਆਂ ਇੰਝ ਮੁੱਕ ਗਈਆਂ ਤੇ ਲੋਕ ਹੱਕੇ-ਬੱਕੇ ਹੋ ਗਏ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਏ, ਉਹ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਸ਼ਰਨ ਗਏ। ਤਦ, ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸੁਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵਿਛੋਲਾ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੁੱਧਣ ਤੇ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਅਨਾਜ ਉੱਗ ਆਇਆ; ਉਹ ਬੀਜ, ਜੰਗਲੀ ਤੇ ਖੇਤੀਯੋਗ, ਦੁਬਾਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਫਲ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਦੇ ਸਤਾਰਾਂ ਸਮੂਹ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਚੌਲ, ਜੌ, ਗੇਹੂੰ, ਬਾਜਰਾ, ਤੇ ਤਿਲ। ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ, ਉਦਾਰਾ, ਕੋਰਡੂਸ਼ਾ, ਚਿਨਕਾ; ਮਾਸ਼, ਮੂਂਗ, ਮਸੂਰ, ਨਿਸ਼ਪਾਵ, ਤੇ ਕੁਲੱਥਕ ਵੀ। ਅਧਕ ਤੇ ਚਣੇ ਵੀ—ਇਹ ਵੀ ਸਤਾਰਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਖੇਤੀਯੋਗ ਜੜੀਆਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜੜੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣੀਆਂ ਹਨ, ਜੰਗਲੀ ਤੇ ਖੇਤੀਯੋਗ, ਉਹ ਚੌਦਾਂ ਹਨ: ਚੌਲ, ਜੌ, ਗੇਹੂੰ, ਬਾਜਰਾ, ਤੇ ਤਿਲ। ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ ਸੱਤਵੀਂ, ਕੁਲੱਥ ਅੱਠਵੀਂ ਹੈ; ਸ਼ਿਆਮਕ, ਨਿਵਾਰਾ, ਯੱਤਿਲਾ ਤੇ ਗਵੇਧੁਕ ਵੀ ਹਨ। ਕੁਰਵਿੰਦ, ਮਾਰਕਟਕ ਅਤੇ ਵੇਣੂਯਵ ਵੀ—ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਖੇਤੀਯੋਗ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੜੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਇਹ ਜੜੀਆਂ ਫਿਰ ਵੀ ਨਾ ਉੱਗੀਆਂ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਲਈ, ਉਸ ਨੇ ਖੇਤੀ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਬਣਾਇਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ, ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਕਲਾ ਤੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਦਿੱਤੀ; ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਜੜੀਆਂ ਜੋ ਬੋਈਆਂ ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਆਈਆਂ। ਜਦ ਖੇਤੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਗਈ, ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਵੀ ਨਿਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖੀਆਂ। ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ ਤੇ ਧਨ ਦੀ ਸਹੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ, ਜਗਤਾਂ, ਤੇ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਉਹਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇੰਦਰ ਦਾ ਸਥਾਨ ਉਹਨਾਂ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਵੈਸ਼, ਜੋ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਰੁਤ ਦਾ ਸਥਾਨ; ਸ਼ੂਦਰ, ਜੋ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗੰਧਰਵ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਅਠਠ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਮੁਨੀਆਂ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਕੋਲ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੱਤ ਮੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵਣਵਾਸੀਆਂ ਵਾਂਗ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸੰਨਿਆਸੀ ਲਈ, ਤੇ ਅਮਰ ਲੋਕ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ—ਇਹ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸੌਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਗ ਤੇ ਪਾਣੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਨਣ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਘਰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈ—ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਨਿਵਾਸ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਚੰਦਨ ਦੀ ਛਿੜਕਾਅ, ਰਬਾਬ ਦੀ ਧੁਨ, ਸ਼ੀਸ਼ੇ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਘਿਉ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਤਾਮਬੇ ਦੇ ਬਰਤਨ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਘਰ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਓਟ ਨਹੀਂ।