ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਕਥਾ ਬੜੀ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁ, ਦੇਵਤੇ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਇੰਦਰ, ਮਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜੇ—ਇਹ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵੈਸੇ ਹੀ ਸਮਾਪਤ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਯੁਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕਹੱਤਰ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੱਧ ਹੈ। ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਕਿੰਨੀ ਹੈ, ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ: ਪੂਰੇ ਤੀਹ ਕਰੋੜ ਵਰ੍ਹੇ, ਉੱਤੇ ਛਿਆਸਠ ਨਿਯੁਤ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ; ਇਹ ਸਮਾਂ ਕੁਝ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਉੱਤੇ ਬਾਵਨ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਰ੍ਹੇ ਜੋੜੋ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਜਦੋਂ ਚੌਦਾਂ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਨੈਮਿਤਤਿਕ ਪ੍ਰਲਯ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਸਵਰਗ—all ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਹਰਲੋਕਾ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਾਪ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ ਜੀਵ ਜਨਲੋਕ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਝ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਮਿਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਯੁ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਹ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰਾਰਧ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੁਜਜਾਤੀ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਪਰਾਰਧ ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵੱਡਾ ਕਲਪ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਦਮ ਕਲਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੂਜੇ ਪਰਾਰਧ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾ ਕਲਪ ਵਾਰਾਹ ਕਲਪ ਹਨ। ਇੰਝ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਅਪਰਗਟ ਹੈ, ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਗਣ 'ਤੇ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ, ਵਸੇਬੇ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਬਣੀਆਂ। ਜਿਹੜਾ ਪਿੰਡ ਬਿਨਾਂ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਖਾਈਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਖਰਵਟਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਖਾ-ਪੁਰ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਅਤੇ ਵਾਸਲ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਪਿੰਡ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਕਹਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਵਸੇਬਾ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਕਸਦ ਲਈ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਮ ਵਸੇਬਾ ਸਮਝੋ। ਜਿਹੜਾ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਤਪਾਤੀ, ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਡਰਮੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜੇ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੋਪਾਲਕਾਂ ਦੀ ਵਸਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੰਡੀ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਰਥਾਂ 'ਤੇ ਲੱਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ—ਜਿੱਥੇ ਮਰਜ਼ੀ ਵੱਸਣ—ਇਹ ਘੋਸ਼ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਝ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਸਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਬਣਾਏ, ਅਤੇ ਜੋੜਿਆਂ ਲਈ ਵੱਸਣ ਲਈ ਘਰ ਬਣਾਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਕੋਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਪੁਰਾਣੀ ਯਾਦ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਏ। ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖਤ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਕੁਝ ਝੁਕੀਆਂ, ਕੁਝ ਉਚੀਆਂ—ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਐਸੀਆਂ ਹੀ ਬਣਾਈਆਂ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਮਧੇਨੁ ਵਰਗੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਤੀਆਂ ਬਣ ਗਈਆਂ; ਇੰਝ ਉਹ ਟਾਹਣੀਆਂ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਜਦ ਜੋੜੇ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਲੋਕ ਜੀਵਨ-ਜੀਵਿਕਾ ਦੇ ਉਪਾਏ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਮਧੇਨੁ ਦਰੱਖਤ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਧੁ ਸਮੇਤ—ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਦੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਲੋਕ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਏ। ਜਦ ਹੋਰ ਜੀਵਨ-ਜੀਵਿਕਾ ਦੇ ਉਪਾਏ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮੀਂਹ ਪਿਆ। ਉਸ ਮੀਂਹ ਨਾਲ, ਪਾਣੀ ਹੇਠਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਨਦੀਆਂ, ਛੋਟੇ ਨਾਲੇ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਥੋੜੀਆਂ ਮਾਤਰਾਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਵਧ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਪੌਦੇ ਉਗ ਆਏ—ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ, ਖੇਤੀਯੋਗ ਤੇ ਜੰਗਲੀ, ਬਿਨਾਂ ਹਲ ਜੋਤਣ ਜਾਂ ਬੀਜ ਬੋਣ ਦੇ। ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਬੂਟੇ, ਜਿਹੜੇ ਮੌਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਫਲ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਪਰ ਇਹ ਪੌਦੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਲੋਕ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੀਊਂਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲਚ ਤੇ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਲੋਕ ਨਦੀਆਂ, ਖੇਤਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰੱਖਤਾਂ, ਬੂਟਿਆਂ ਤੇ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਬਲ ਤੇ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੜਪਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਬਹੁਤੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਇੰਝ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਲੱਥ ਗਈਆਂ। ਜਦ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਹੈਰਾਨ-ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਏ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਫਿਰ, ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦੀ ਉਪਜ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਮੇਰੁ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਬਛੜਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਅਨਾਜ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਬੀਜ, ਖੇਤੀਯੋਗ ਤੇ ਜੰਗਲੀ, ਦੁਬਾਰਾ ਉਪਜਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਲ ਵਾਲੀਆਂ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਸਤਰਾਂ ਸਮੂਹ ਹਨ: ਚੌਲ, ਜੌ, ਗਹੂੰ, ਕੰਗਣੀ, ਤੇਲ (ਤਿਲ), ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ, ਉਦਾਰਾ, ਕੋਰਦੂਸ਼ਾ, ਚਿਨਕਾ, ਮਾਸ਼, ਮੁੰਗ, ਮਸੂਰ, ਨਿਸ਼ਪਾਵ, ਕੁਲਥ, ਅਧਕ, ਚਣੇ—ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਖੇਤੀਯੋਗ ਜੜੀਆਂ ਹਨ। ਉਗਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਖੇਤੀਯੋਗ ਤੇ ਜੰਗਲੀ, ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਹਨ: ਚੌਲ, ਜੌ, ਗਹੂੰ, ਕੰਗਣੀ, ਤੇਲ, ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ, ਕੁਲਥ, ਸ਼ਿਆਮਕ, ਨਿਵਾਰਾ, ਯੱਤਿਲਾ, ਗਵੇਧੁਕ, ਕੁਰਵਿੰਦ, ਮਾਰਕਟਕ ਅਤੇ ਵੇਣੂਯਵ। ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ, ਖੇਤੀਯੋਗ ਤੇ ਜੰਗਲੀ, ਯਾਦ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਮਾਂ, ਵਸੇਬੇ, ਜੀਵਨ-ਜੀਵਿਕਾ, ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਹੈ।