ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਣੋ, ਦੋਵੇਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ! ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਣਨਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ: ਦੱਸ ਨਿਮੇਸ਼ਾ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਕਾਠਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਪੰਜ ਕਾਠਿਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਲਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਹੈ। ਇੰਝ, ਤੀਹ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਦੋ ਪੱਖ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਯਨ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਉੱਤਰੀ ਅਯਨ ਦਿਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੰਝ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਚਤੁਰਯੁਗ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਯੁਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ—ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵਤਾ-ਵਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਚਤੁਰਯੁਗ ਦੀ ਵਿਭਾਜਨਾ ਵੀ ਸੁਣੋ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵ-ਵਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ (ਸੁਰਜੀ) ਚਾਰ ਸੌ ਵਰਸ਼ ਅਤੇ ਉਸ਼ਾ (ਸਵੇਰ) ਵੀ ਚਾਰ ਸੌ ਵਰਸ਼ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵ-ਵਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਉਸ਼ਾ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਸੌ ਵਰਸ਼ ਦੀ ਹੈ। ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵ-ਵਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਉਸ਼ਾ ਦੋ-ਦੋ ਸੌ ਵਰਸ਼ ਦੀ ਹੈ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵ-ਵਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਉਸ਼ਾ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸੌ ਵਰਸ਼ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਾਰੋ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਮਿਆਦ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰਸ਼ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਧੀਆਂ ਉਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਇੰਦਰ, ਮਨੂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜੇ—all ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ ਚੌਰਿਆਤਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕਹੱਤਰ ਅਤੇ ਕੁਝ ਭਾਗ ਹੋਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਵਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰੀ ਦੀ ਮਿਆਦ ਤੀਹ ਕਰੋੜ ਵਰਸ਼ ਅਤੇ ਛਿਆਸਠ ਨਿਯੁਤ ਹੋਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਮਿਆਦ ਹੋਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ-ਵਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰੀ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵ-ਵਰਸ਼ ਅਤੇ ਬਾਵੰਜਾ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਜਦੋਂ ਚੌਦਾਂ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਜਦੋਂ ਨੈਮਿਤਿਕ ਪ੍ਰਲਯਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਸਵਰਗ—all ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਹਰਲੋਕਾ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਉਸ ਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵੀ, ਤਾਪ ਕਾਰਨ, ਜਨਲੋਕਾ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਾਤ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਝ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਐਸੇ ਹੀ ਸੌ ਸਾਲ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਅਵਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਇੱਕ ਪਰਾਰਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਇੱਕ ਪਰਾਰਧ ਲੰਘ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਮਹਾਨ ਕਲਪ ਆਇਆ, ਜੋ ਪਦਮ ਕਲਪ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੂਜੇ ਪਰਾਰਧ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾ ਕਲਪ ਵਾਰਾਹ ਕਲਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਫਿਰ ਤੋਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ, ਵਸੇਬੇ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈਆਂ ਹਨ: ਜਿਸ ਵਸੇਬੇ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਕੰਧ ਜਾਂ ਖਾਈ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਖਰਵਟਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਖਾ-ਪੁਰ, ਅਮਾਤਯ-ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਵਸੀਲ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਵਸੇਬੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਉੱਦਮ ਅਤੇ ਖੇਤੀ-ਬਾੜੀ ਨਾਲ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਕਸਦ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਸ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਵਸੇਬਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਤਪਾਤੀ, ਤਾਕਤਵਰ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਮੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਠਹਿਰਦਾ ਹੈ। ਗਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵਸੇਬਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੀਟ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਰਥਾਂ 'ਤੇ ਲਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੁਣ ਉਥੇ ਆਪਣੀਆਂ ਗਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਘੋਸ਼ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਸ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਬਣਾਏ, ਅਤੇ ਜੋੜਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਵਸੇਬੇ ਬਣਾਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਰੁੱਖਾਂ ਕੋਲ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਉਹ ਪੁਰਾਣੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਕੁਝ ਝੁਕੀਆਂ, ਕੁਝ ਉੱਚੀਆਂ—ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਬਣਾਈਆਂ। ਜੋ ਟਾਹਣੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਮਧੇਨੁ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਟਾਹਣੀਆਂ ਰਾਫਟਰ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਜੋੜੇ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜੀਵਨ-ਉਪਾਰਜਨ ਦੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਸੋਚਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਮਧੇਨੁ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਧੂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਏ, ਉਹ ਲੋਕ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਏ। ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਡੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ। ਉਸ ਵਰਖਾ ਨਾਲ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਥੱਲੇ ਥਾਵਾਂ 'ਚ ਜਮਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗਾ। ਵਰਖਾ ਨਾਲ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਚੈਨਲ ਬਣ ਗਏ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘੱਟ ਸੀ, ਵੱਧ ਗਈ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੌਦੇ ਉੱਗੇ—ਕੁਝ ਖੇਤੀ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਜੰਗਲੀ, ਬਿਨਾਂ ਹਲ ਚਲਾਏ ਜਾਂ ਬੀਜ ਬੋਏ। ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਬੂਟੇ, ਜੋ ਮੌਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਪਰ ਇਹ ਪੌਦੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਉਹਨਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਲੋਕ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਪਰ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਲਾਲਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਦੀਆਂ, ਖੇਤਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਰੁੱਖ, ਬੂਟਿਆਂ ਅਤੇ ਜੜੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਬਲ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਵਾਂਗ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਣਨਾ, ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਚਲਣੀ, ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਮਿਆਦ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਰੰਭਕ ਵਸੇਬਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਖੇਤੀ-ਬਾੜੀ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ।