ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਦਿ ਸਰੋਤ, ਜੋ ਆਪ ਤਾਂ ਨਿਰਗੁਣ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਜੋ ਗੁਣ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਸਤੋਗੁਣ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਤਮੋਗੁਣ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਕੇ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲੀਲਾ ਸੰਕੋਚ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਗੁਣਾਤੀਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਲੰਬਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਮੁਤਾਬਕ ਨਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਾਂ ਅਤੇ ਕਰਤੱਬ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੰਕੋਚ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਹਨ। ਰਜੋ ਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਤਮੋ ਗੁਣ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ, ਸਤੋ ਗੁਣ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ—ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਹੀ ਦੇਵਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨੋ ਹੀ ਗੁਣ ਹਨ। ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਕਦੇ ਵੀ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਦਿ ਵਿੱਚ, ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਥਮ ਹਨ, ਰਜੋ ਗੁਣ ਰਾਹੀਂ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ। ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਦੇਵਤਾ, ਜੋ ਅਰਥਾਤ ਅਜਨਮਾ ਹਨ, ਪਰ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉੱਗੇ ਕਮਲ ਦੇ ਡੰਢ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ, ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ, ਸੌ ਬਰਸ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਦਸ ਨਿਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਕਾਠਾ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਪੰਜ ਕਾਠਾ ਇੱਕ ਕਲਾ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੀਹ ਕਲਾ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤ ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੋ ਪੱਖ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਹੀਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੱਖਣਾਯਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਯਨ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ, ਉੱਤਰਾਯਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਿਨ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣਾਯਨ ਰਾਤ। ਚਤੁਰਯੁਗ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਉਸ਼ਾ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਾਂਝ ਤੇ ਉਸ਼ਾ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ। ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ, ਤੇ ਦੋ-ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਸਾਂਝ ਤੇ ਉਸ਼ਾ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਾਂਝ ਤੇ ਉਸ਼ਾ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਮਿਆਦ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਤੀਆਂ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨੁ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਉਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਇੰਦਰ, ਮਨੁ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਨੁ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਮਨੁਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕੱਤਰ ਅਕੱਤਰ ਸਤੱਤਰ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁਵੰਤਰੀ ਦੀ ਮਿਆਦ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਕਰੋੜ ਛਿਆਸਠ ਨਿਯੁਤ ਅਤੇ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਆਦ, ਜਦੋਂ ਚੌਦਾਂ ਨਾਲ ਗੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, 'ਨੈਮਿਤਿਕ ਪ੍ਰਲਯ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪृथਵੀ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਸਵਰਗ—all ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਹਰਲੋਕ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਉਥੇ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵੀ ਤਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਨਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਾਤ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮੁੜ ਰਚਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਐਸੇ ਹੀ ਸੌ ਸਾਲ ਵੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੌ ਸਾਲ 'ਪ੍ਰਮਾਣ ਆਯੁ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ 'ਪਰਾ ਅਰਧ' ਹਨ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਾ ਅਰਧ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ 'ਪਦਮ' ਨਾਂਕ ਮਹਾਕਲਪ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਾ ਅਰਧ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾ ਕਲਪ 'ਵਾਰਾਹ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੈ; ਹਰ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦ ਉਹ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਸਿਰਜਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਬਸਤੀ, ਜਿਸਦੇ ਨਾ ਕੰਧਾਂ ਹਨ ਨਾ ਖਾਈ, 'ਖੜਵਟ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: ਸ਼ਾਖਾ-ਪੁਰ, ਅਮਾਤਯ-ਵਿਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਵਸੀਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਤ ਖੇਤਰ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਵਸਤੀਵਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ੂਦਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਉਪਜਾਊ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਨਿਵਾਸ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਬਣਾਇਆ, ਸ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਨਿਵਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਤਪਾਤੀ, ਤਾਕਤਵਰ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਵੇ, ਖੇਤ ਨਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਦ੍ਰਮੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਜੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਗਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵਸਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੱਟੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਰਥਾਂ 'ਤੇ ਲਦੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੁਣ ਉੱਥੇ ਗਊਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਲੈ ਜਾ ਸਕਣ, 'ਘੋਸ਼' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਐਸੇ, ਜਦ ਉਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵਾਸਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜੋੜਿਆਂ ਲਈ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਵੀ ਬਣਾਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਸ ਸਕਣ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਕੋਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ; ਇਹ ਸਭ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਲੋਕ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।