ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ: ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਪ੍ਰਲਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੀ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਮਸ ਅਤੇ ਸਤ੍ਤਵ ਗੁਣ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਨਾ ਵਧੇਰੇ, ਨਾ ਘੱਟ—ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਰਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਤਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਘਿਉ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਜਸ ਵੀ ਤਮਸ ਅਤੇ ਸਤ੍ਤਵ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਦੋ ਪਰਾਰਧ ਹੈ—ਉਹ ਸਮਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਸਮਾਂ ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਸੰਸਾਰ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉਸ਼ਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਦਭੁਤ, ਅਗੋਚਰ, ਆਦਿ ਕਾਰਣ, ਸਰਬ-ਉੱਤਮ ਪਰਮੇਸ਼ਰ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰਬੋਤਮ ਯੋਗ ਦੇ ਨਾਲ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਿਲਾਉਣ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਵਸੰਤ ਦੀ ਹਵਾ ਆ ਕੇ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਯੋਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਇਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਦਿ ਤੱਤ ਹਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਓਹ ਪਰਮੇਸ਼ਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਸੰਕੋਚ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਤਾਰ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਜਸ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਤਵ ਗੁਣ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਤਮਸ ਗੁਣ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਂਅ ਅਤੇ ਕੰਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਾਂਅ ਅਤੇ ਕੰਮ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਰਜਸ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਤਮਸ ਹੀ ਰੁਦ੍ਰ, ਸਤ੍ਤਵ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹੀ ਤਿੰਨ ਦੇਵ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਦਿ ਵਿੱਚ, ਚਾਰ-ਮੁੱਖ ਵਾਲੇ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੀ ਦੇਵ ਹਨ, ਰਜਸ ਗੁਣ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਿਰਣਯਗਭ, ਜੋ ਆਦਿ ਦੇਵ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਨਾਦਿ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉੱਗੀ ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡਲ 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਸੌ ਬਰਸ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਉ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਾਂ। ਦਸ ਨਿਮੇਸ਼ ਇਕ ਕਾਠਾ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਪੰਜ ਕਾਠਾ ਇਕ ਕਲਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੀਹ ਕਲਾ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤ ਇਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੋ ਪੱਖ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਉੱਤਰੀ ਚਲਣ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਤੁਰਯੁਗ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਉ, ਮੈਂ ਇਹਦੀ ਵੰਡ ਵੀ ਦੱਸਾਂ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਦੋ-ਦੋ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਇਕ-ਇਕ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਾਰੋਂ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਮਿਆਦ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇਕ ਦਿਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨੁ ਹਨ; ਇਹ ਮਨੁਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਇੰਦਰ, ਮਨੁ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ-ਰਾਜੇ ਮਨੁ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਮਨੁਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਇਕੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇਕਹੱਤਰ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਉ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਨੁਵੰਤਰੀ ਦੀ ਮਿਆਦ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂ। ਤੀਹ ਕਰੋੜ ਸਾਲ, ਅਤੇ ਚਿਆਸਠ ਨਿਯੁਤ ਹੋਰ, ਅਤੇ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਜੋੜ ਕੇ ਇਹ ਮਨੁਵੰਤਰੀ ਦੀ ਮਿਆਦ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਬਾਵੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਂ, ਜਦੋਂ ਚੌਦਾਂ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਨੈਮਿਤਿਕ ਪ੍ਰਲਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਸਵਰਗ—all ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਿਰਫ ਮਹਰਲੋਕ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵੀ, ਤਾਪ ਦੇ ਕਰਕੇ, ਜਨਲੋਕ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਤ ਉਸ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਫਿਰ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਸੌ ਸਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਯੁ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਪਰਾਰਧ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।