ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਹੇ ਦਵਿਜ, ਜਦੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਲੋਕ ਭੂਖ ਅਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਨਾਲ ਘਬਰਾ ਗਏ। ਉਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਕੀ ਕਰਣ, ਅਤੇ ਅਖੀਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲਈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਸਮਝ ਲਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਬਲਤਾ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧਣ ਦਾ ਉਪਕਰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਮੇਰੁ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਬੀਜ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਬੀਜ, ਜੰਗਲੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀਯੋਗ ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਤਾਰਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਫਲਦਾਇਕ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਲ, ਜੌ, ਗਹੂੰ, ਬਾਜਰਾ ਤੇ ਤਿਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ, ਉਦਾਰਾ, ਕੋਰਡੂਸ਼ਾ, ਚਿਨਕਾ, ਮਾਸ਼, ਮੂੰਗ, ਮਸੂਰ, ਨਿਸ਼ਪਾਵ ਅਤੇ ਕੁਲੱਥ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਅਧਕਾ ਅਤੇ ਚਣੇ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸਤਾਰਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਖੇਤੀਯੋਗ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਖੇਤੀਯੋਗ ਤੇ ਜੰਗਲੀ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ—ਚੌਲ, ਜੌ, ਗਹੂੰ, ਬਾਜਰਾ, ਤਿਲ, ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ, ਕੁਲੱਥ, ਸ਼ਿਆਮਕ, ਨਿਵਾਰਾ, ਯਵ, ਤਿਲ, ਗਵੇਧੁਕ, ਕੁਰਵਿੰਦ, ਮਾਰਕਟਕ ਅਤੇ ਵੇਣੂ-ਯਵ। ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ, ਜਦ ਇਹ ਬੀਜ ਬੀਜਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਅੰਕੁਰ ਨਹੀਂ ਪਾਏ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਖੇਤੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬਣਾਈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਬੀਜ ਵਧ ਸਕਣ। ਖੁਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਖੇਤੀਯੋਗ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਜਦ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਆ ਗਈ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੱਦਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਤੁਰਵਰਨ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਿਭਾ ਸਕਣ। ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਕਸ਼ਤਰੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਇੰਦਰ ਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਵੈਸ਼ਯਾਂ ਲਈ ਮਰੁਤਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਅੱਠਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਤ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਵਨਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਹੈ, ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਦੀ ਥਾਂ, ਸੰਨਿਆਸੀ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਅਮਰ ਨਿਵਾਸ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਵਿਧਾਨੁਸਾਰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਕ੍ਰੌਸਤੁਕੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਅੰਡ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੀ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?" ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜਦ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਲਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਪਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਕਾਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਮਸ ਅਤੇ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਘੀ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਜਸ ਵੀ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਮਸ ਅਤੇ ਸਤ੍ਵ ਦੇ ਨਾਲ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਦੋ ਪਰਾਰਧ—ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਤਨਾ ਹੀ ਸਮਾਂ ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਲਯ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਸਵੇਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਅਜਨਮੀ ਸਰੋਤ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਗੋਚਰ ਹੈ, ਜਾਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਯੋਗ ਦੇ ਨਾਲ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਨਸ਼ਾ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੀ ਹਵਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਯੋਗ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਓਹੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤੇਜਕ ਸੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ contraction ਅਤੇ expansion ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗੁਣ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਜਗਤ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਰਜਸ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਵਧਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤਮਸ ਗੁਣ ਵਧਣ ਤੇ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਲਯ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਂ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਬੀਜਣ ਵਾਲਾ, ਸਾਂਭਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਬਨਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਲਯ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਸਵੈਭੂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਜਸ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਤਮਸ—ਰੁਦ੍ਰ, ਸਤ੍ਵ—ਵਿਸ਼ਨੂ; ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਹੀ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਹੀ ਗੁਣ ਹਨ। ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ; ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਨਾਂ ਹੀ ਕਦੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਜਗਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ, ਚਤੁਰਮੁਖੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਰਜਸ ਨੂੰ ਅਪਣਾਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਹੈ, ਸ਼ਬਦਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਅਜਨਮੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉਗੇ ਕਮਲ ਦੇ ਡੰਡੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।