ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਹੇਠਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵੀ ਵਧ ਗਈਆਂ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰਨ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਬਣ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਟਾਹਣੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂਂ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਸੋਚਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਮਧੂ (ਸ਼ਹਦ) ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਨ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਮੁੱਕ ਗਏ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਗਏ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੁਝ ਸੁਖ-ਸਮਾਧਾਨ ਆਇਆ। ਜਦ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬਰਸਾਤ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੋਈ। ਉਸ ਮੀਂਹ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਨਦੀਆਂ ਰੁਕ ਗਈਆਂ, ਤਾਂ ਨੀਵੀਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਨਲੇ ਬਣ ਗਏ, ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਬਹੁਤ ਪਾਣੀ ਪૃਥਵੀ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਪੌਦੇ ਉੱਗੇ। ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੌਦੇ, ਕੁਝ ਜੰਗਲੀ ਤੇ ਕੁਝ ਖੇਤੀਯੋਗ, ਬਿਨਾ ਬੀਜ ਬੋਏ ਜਾਂ ਹਲ ਜੋਤੇ ਉੱਗ ਆਏ। ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ। ਇਹੀ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਔਸ਼ਧੀਆਂ (ਦਵਾਈ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ) ਵੀ ਆਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਲੋਕ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਪਰ ਫਿਰ, ਅਚਾਨਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲਚ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਜਾਗ ਪਈਆਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਦੀਆਂ, ਖੇਤ, ਪਹਾੜ, ਰੁੱਖ, ਝਾੜੀਆਂ ਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਫਲਣ-ਫੁੱਲਣ ਵਿਚ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਜਦ ਇਹ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਮੁੜ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਲੋਕ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਸ਼ਰਣ ਲੈਣ ਆ ਗਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧਣ ਲਈ ਸੁਮੇਰੁ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਬਛੜਾ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਨਾਜ ਉੱਪਰ ਆ ਗਏ—ਕੁਝ ਖੇਤੀਯੋਗ, ਕੁਝ ਜੰਗਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਾਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਤੇ ਅਨਾਜ ਆਏ: ਚੌਲ, ਜੌ, ਗਹੂੰ, ਬਾਜਰਾ, ਤਿਲ; ਪ੍ਰਿਯੰਗੁ, ਉਦਾਰਾ, ਕੋਰਡੂਸ਼ਾ, ਚਿਨਕਾ; ਮਾਸ਼, ਮੁਂਗ, ਮਸੂਰ, ਨਿਸ਼ਪਾਵ, ਕੁਲੱਥ; ਅਧਕਾ ਅਤੇ ਚਣੇ। ਇਹ ਸਤਾਰਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਖੇਤੀਯੋਗ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਹਨ। ਚੌਦਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਖੇਤੀਯੋਗ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਵੀ ਬਣੀਆਂ: ਚੌਲ, ਜੌ, ਗਹੂੰ, ਬਾਜਰਾ, ਤਿਲ, ਪ੍ਰਿਯੰਗੁ, ਕੁਲੱਥ, ਸ਼ਿਆਮਕ, ਨਿਵਾਰਾ, ਯਵ, ਤਿਲ, ਗਵੇਧੁਕ, ਕੁਰਵਿੰਦ, ਮਰਕਟ ਅਤੇ ਵੇਣੂ-ਯਵ। ਪਰ, ਜਦ ਇਹ ਪੌਦੇ ਬੀਜਣ ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉੱਗੇ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਖੇਤੀ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੱਥੀਂ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਖੇਤੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਜਦ ਖੇਤੀ ਸਫਲ ਹੋ ਗਈ, ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਿਆਂ ਤੇ ਗੁਣ ਅਨੁਸਾਰ ਹੱਦਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਧਰਮ ਤੇ ਧਨ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਸਮੂਹ ਵਰਗਾਂ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਡਿਊਟੀਆਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਈਆਂ। ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕਸ਼ਤਰੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਇੰਦਰ ਦੀ ਹੈ। ਵੈਸ਼, ਜੋ ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਮਰੁਤ ਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ੂਦਰ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਗੰਧਰਵ ਦੀ ਹੈ। ਅਠਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਤਪੱਸਵੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਅਰਣਯਕ (ਵਨਵਾਸੀ) ਹੈ; ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਦੀ, ਸੰਨਿਆਸੀ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ, ਤੇ ਜੋਗੀ ਲਈ ਅਮਰ ਸਥਾਨ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਕ੍ਰੌਸਤੁਕੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਅੰਡੇ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ cosmic egg ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਲਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?" ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਜਦ ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਪ੍ਰਲਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਮਸ ਅਤੇ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਵਧੇਰੇ, ਨਾ ਘੱਟ, ਦੋਵਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹੋਏ। ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਘਿਉ ਲੁਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਜਸ ਵੀ ਤਮਸ ਅਤੇ ਸਤ੍ਵ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਜੀਵਨ—ਦੋ ਪਰਾਰਧ—ਚਲਦਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਪਰਮਪੁਰਖ ਦੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੰਨਾ ਹੀ ਸਮਾਂ ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ, ਜਦ ਪ੍ਰਲਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਨਵਾਂ ਸਵੇਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਜਨਮਾ ਸਰੂਤ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ ਹੈ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਯੋਗ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਨਸ਼ਾ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਵਸੰਤ ਦੀ ਹਵਾ ਆਉਂਦਿਆਂ ਚੇਤਨਾ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਯੋਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਇੰਝ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, cosmic egg ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਲੀਨਤਾ ਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਦਾ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।