ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ, ਇਸ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਪਿੰਡ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ, ਪੂਰਾ ਰਾਜਜ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਰਾਜ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਥ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਹਨ, ਹੇ ਵੀਰ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਖਜ਼ਾਨਾ, ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ—ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ—ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ।" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਮ ਜੋ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਵੀ। ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੀਏ? ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਦੇ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਤੇ ਅਡੋਲ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਵਿਦਵਾਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ 'ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ, ਓਵੇਂ ਹੋਵੇ' ਆਖ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਦਿੱਤਾ—ਰਾਜ, ਧਰਤੀ, ਤਾਕਤ, ਧਨ—ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਸੰਨਿਆਸੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ, ਤਦ ਕਿਸ ਦੇ ਹਕ ਵਿੱਚ ਹੁਕਮ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ?" ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਤਦ ਵੀ ਉਹ ਤੇਰੀ ਹੀ ਸੀ; ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਤੇਰਾ ਹੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ।" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਆਖ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੋਂ ਤੈਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ, ਪਟਕਾ ਤੇ ਜਨੇਊ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਛਾਲਾ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਲਏ। ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਆਖ ਕੇ ਅਤੇ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ੈਵਿਆ ਅਤੇ ਨਿੱਕੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਚਲ ਪਿਆ।" ਜਦ ਉਹ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਰਸਤਾ ਰੋਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਬਿਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਸੂਈ ਦੱਖਣਾ ਦਿੱਤੇ?" ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਰਾਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸਿਰਫ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸਰੀਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਅਤਿਰਕਤ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਫਿਰ ਵੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੱਖਣਾ ਦੇਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੱਖਣਾ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਪਾਪ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।" ਉਹ ਅੱਗੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਜਸੂਈ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦੱਖਣਾ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।" "ਜੋ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ—ਕਿ ਜੋ ਵਚਨ ਦਿੰਨਾ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਲੜਨਾ, ਤੇ ਪੀੜਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ—ਇਹ ਤੇਰਾ ਕਰਤਵ ਹੈ।" ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਮुनਿਸ਼੍ਰੇਠ, ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਸਮੇਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਦੱਖਣਾ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਮੇਰੀ ਸੱਚਾਈ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਿਹਰ ਕਰੋ।" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਤੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰਾਂ, ਜਲਦੀ ਦੱਸ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਅੱਗ ਤੈਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ।" ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੁਨੇ, ਮੈਂ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣਾ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦੇਵੋ।" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਚਲਾ ਜਾ, ਚਲਾ ਜਾ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾ। ਤੇਰਾ ਰਸਤਾ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਆਵੇ।" ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲੀ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਚਲ ਪਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਦਤ ਨਾ ਸੀ, ਨਾਲ ਚਲ ਪਈ।" ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾਗਰਿਕ ਤੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸੇਵਕ, ਦੋਹਾਂ, ਰੋ ਪਏ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਹਾਏ, ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਰਹੇ ਹੋ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੀੜਤ ਤੇ ਦੁਖੀ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।" ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਚਲ, ਜੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਰੁਕ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਤੇਰਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਲਈਏ।" "ਸਾਡੇ ਮਧੁਮੱਖੀ ਵਰਗੇ ਨੈਣਾਂ ਨੂੰ ਤੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਅੱਗੇ ਕਦੋਂ ਮੁੜ ਵੇਖਾਂਗੇ? ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੱਗੇ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਨਿੱਕੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕੀ ਹੋਈ ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ; ਸੇਵਕ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ, ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਰਸਤਾ ਰੋਕਦੇ ਹੋਏ, ਤੁਰ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਰਾਜਾ ਹੁਣ ਪੈਦਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਹਾਏ, ਰਾਜਨ, ਤੇਰਾ ਨਰਮ ਚਮੜੀ ਵਾਲਾ, ਸੁੰਦਰ ਭਵਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਪੈਦਲ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਰਸਤੇ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ? ਠਹਿਰ, ਠਹਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਨਿਭਾ।" "ਦਇਆ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ। ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਧਨ-ਧਾਨ ਕੀ ਹਨ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ?" "ਇਹ ਸਭ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਤੇਰੀ ਛਾਂ ਬਣ ਗਏ ਹਾਂ। ਹਾਏ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਹਾਏ, ਸੁਆਮੀ, ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?" "ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਹਾਂ; ਖੁਸ਼ੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਵੱਸਦਾ ਹੈਂ। ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਥੇ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਵੱਸਦਾ ਹੈਂ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਵਰਗ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਹੈ।" ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਜਦ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਆਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਲੱਜਾ ਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਕੁਕਰਮੀ, ਝੂਠੀਆਂ ਤੇ ਤਿੜਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਜਦ ਤੂੰ ਰਾਜ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਮੁੜ ਕਿਉਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?" ਇਹ ਤਿੱਖੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਕੰਬ ਗਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹਾਂ," ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਾਜੁਕ ਅਤੇ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਕੌਸ਼ਿਕ (ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ) ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਉਸਨੂੰ ਲਾਠੀ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸਿਰਫ ਇਨਾ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹਾਂ," ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਆਖਿਆ। ਫਿਰ ਪੰਜ ਦਇਆਲੂ ਦੇਵਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਇੰਨਾ ਪਾਪੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ?" "ਜਿਸਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਞਾ ਦਿੱਤਾ—ਹੁਣ ਕਿਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਮਹਾਨ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸੁਤ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਮ ਪੀ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜਾਵਾਂਗੇ?" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸ਼ਿਕ (ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ) ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, "ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨਾਉਣ 'ਤੇ, ਮਹਾਨ ਮুনি ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ।" "ਤੁਸੀਂ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰੋਗੇ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖੋਗੇ; ਵਾਸਨਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੁੜ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਜਾਵੋਗੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਧਰਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪਰੀਖਿਆ ਚੁੱਕੀ, ਅਤੇ ਲੋਕ-ਦੇਵਤਿਆਂ-ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੇਠ, ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।