ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਲਕੀਅਤ ਸਮਝ ਕੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਸ ਗਲਤ ਸੋਚ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਠੰਡ ਤੇ ਗਰਮੀ, ਭੁੱਖ ਆਦਿ ਵਾਂਗ ਵਿਰੋਧੀ ਜੋੜੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਘਰ ਬਣਾਉਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਰੇਤਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ, ਕਿਲਿਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਮਜਬੂਤ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਲੇ ਵੀ ਬਣਾਏ, ਆਪਣੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਮਾਪ ਕੇ ਮਾਪ-ਮਾਪਦੇ ਬਣਾਏ, ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਮਾਪਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਤੈਅ ਕੀਤੇ। ਮਾਪਣ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਪਰਮਾਣੂ ਹੈ, ਫਿਰ ਧੂੜ ਦਾ ਰੇਜ਼ਾ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਧੂੜ, ਵਾਲ ਦੀ ਨੋਕ, ਉੱਕ, ਜੂੰ, ਤੇ ਫਿਰ ਜੌ ਦਾ ਦਾਣਾ। ਹਰ ਇੱਕ ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਅੱਠ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਅੱਠ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕ ਅੰਗੁਲ (ਉਂਗਲ) ਬਣਦੀ ਹੈ, ਛੇ ਅੰਗੁਲਾਂ ਨਾਲ ਪਦ (ਪੈਰ), ਅਤੇ ਵਿਤਸਤਿ (ਹੱਥ ਦੀ ਪੂੰਜੀ) ਉਸ ਦਾ ਦੂਣਾ ਹੈ। ਦੋ ਵਿਤਸਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹਸਤ (ਹੱਥ) ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਲਾਈ ਤੋਂ ਉਂਗਲ ਦੀ ਨੋਕ ਤੱਕ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਹਸਤਾਂ ਨਾਲ ਧਨੁ (ਧਨੁਸ਼), ਦੰਡ ਜਾਂ ਨਾਡਿਕਾ (ਪਾਣੀ ਘੜੀ) ਦੀ ਮਾਪ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗਵਯੂਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚੌਗੁਣਾ ਯੋਜਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਾਪਣ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇਕਾਈ ਹੈ। ਕਿਲਿਆਂ ਦੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਚੌਥਾ, ਕਿਲਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਮਹਨਤ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ ਨਗਰ (ਸ਼ਹਿਰ), ਦੁৰ্গਕ (ਛੋਟਾ ਕਿਲਾ), ਮੁਸਲਾਕਾਰ ਵਾਸ (ਓਖਲੀ ਵਰਗਾ ਪਿੰਡ), ਉਪਨਗਰ (ਸ਼ਾਖਾ ਨਗਰ) ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਮ (ਪਿੰਡ) ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਸਥਾਨ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਬਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘਰ ਹੁੰਦੇ, ਉੱਚੇ ਚਬੂਤਰਿਆਂ ਤੇ, ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਖਾਲੀ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ। ਨਗਰ (ਸ਼ਹਿਰ) ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਅੱਧ ਯੋਜਨ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਚੌੜਾਈ ਲੰਬਾਈ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਹਿੱਸਾ ਹੋਵੇ, ਢਲਾਣ ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਨਿਕਾਸ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧ ਬਾਂਸ ਹੋਣ। ਛੋਟਾ ਕਿਲਾ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਅੱਧ ਹੈ, ਪਿੰਡ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਤੇ ਓਖਲੀ-ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਵਾਸ ਓਸ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ, ਆਖਰੀ ਹਿੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਨਗਰ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਕੰਧਾਂ ਜਾਂ ਖਾਲੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਖਰਵਟਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਪਨਗਰ ਉਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੰਤਰੀ, ਵਸੀਲ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨਦਾਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਾਮ (ਪਿੰਡ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਹੋਰ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਵਾਸਥਾਨ, ਜੋ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਰਹਾਇਸ਼ ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਪਿੰਡ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਨੂੰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪਸੰਦیدہ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਹੁੰਦਾ। ਘੋਸ਼ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗਵਾਲੇ, ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਦ ਕੇ, ਬਿਨਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ, ਗਾਈਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੁਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਸ ਲਈ ਨਗਰ ਆਦਿ ਬਣਾਏ, ਅਤੇ ਦੋ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਘਰ ਵੀ ਬਣਾਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਸਥਾਨ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਏ। ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖਤ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸੇ, ਕੁਝ ਥੱਲੇ, ਕੁਝ ਉੱਤੇ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਮਧੇਨੁ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਹੀ ਹੁਣ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਲੱਕੜਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਈਆਂ। ਆਪਸੀ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਯਾਪਨ ਦੇ ਢੰਗ ਸੋਚਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਦ ਮੁਕ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕਾਮਧੇਨੁ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ। ਦੁੱਖ ਤੇ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਲੋਕ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੁਖ-ਸਮਾਪਤੀ ਆਈ। ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜੀਵਨ ਯਾਪਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਾ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਵੱਧ ਆਇਆ। ਉਸ ਮੀਂਹ ਤੋਂ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਥੱਲੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਗਿਆ, ਉਹ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੀਂਹ ਦੇ ਨਾਲ, ਵੱਡੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਥੱਲੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਹ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਬਹੁਤ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਪੌਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੌਦੇ, ਜੰਗਲੀ ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੇ, ਬਿਨਾਂ ਬੀਜਣ ਜਾਂ ਜੋਤਣ ਦੇ ਉੱਗ ਆਏ। ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਇਹੀ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਆਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ, ਲੋਕ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜੀਊਂਦੇ ਰਹੇ। ਪਰ, ਫਿਰ ਅਚਾਨਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਤੇ ਲਾਲਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਯੋਗਤਾ ਮੁਤਾਬਕ, ਦਰਿਆ, ਖੇਤ, ਪਹਾੜ, ਦਰੱਖਤ, ਝਾੜੀਆਂ ਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੜਪ ਲਏ। ਇਸ ਪਾਪ ਕਾਰਨ, ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਫਲ-ਫੂਲ ਨਹੀਂ ਸਕੇ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਵੀ ਮੁਕ ਗਏ, ਤਦ ਲੋਕ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਸਹਾਰਾ ਲੈਣ ਗਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ, ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਕੇ, ਉੱਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਅਨਾਜ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਦੋਵਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਫਲ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਸਤਾਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਦੱਸੀ ਗਈਆਂ ਹਨ: ਚਾਵਲ, ਜੌ, ਗਹੂੰ, ਬਾਜਰਾ ਤੇ ਤਿਲ; ਪ੍ਰਿਯੰਗੁ, ਉਦਾਰਾ, ਕੋਰਦੂਸ਼ਾ, ਚਿਨਕਾ; ਮਾਸ਼, ਮੁੰਗ, ਮਸੂਰ, ਨਿਸ਼ਪਾਵਾ, ਕੁਲੱਥ; ਅਧਕ ਤੇ ਚਣੇ—ਇਹ ਸਤਾਰਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖੇਤੀਯੋਗ ਦਵਾਈਆਂ ਹਨ। ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੇ ਜੰਗਲੀ, ਉਪਜੇ: ਚਾਵਲ, ਜੌ, ਗਹੂੰ, ਬਾਜਰਾ, ਤਿਲ; ਪ੍ਰਿਯੰਗੁ ਸੱਤਵਾਂ, ਕੁਲੱਥ ਅੱਠਵਾਂ; ਫਿਰ ਸ਼ਾਮਕ, ਨਿਵਾਰਾ, ਯਵ, ਤਿਲ ਤੇ ਗਵੇਧੁਕ; ਕਰਵਿੰਦ, ਮਰਕਟ ਤੇ ਵੇਣੂ-ਯਵ—ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਪੌਦੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੋੜਾਂ ਤੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਸਥਾਨ, ਮਾਪਣ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ, ਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਲਈ ਪੌਦੇ ਤੇ ਅਨਾਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰ ਲਏ।