ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਲਾਲਚ ਸੀ, ਨਾ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ। ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਦਿੱਖ ਵਾਲੇ, ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਘਟਿਆਪਣ ਸੀ, ਨਾ ਵਧਿਆਪਣ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਆਯੁ ਵਾਲੇ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਵਿਪੱਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ, ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ, ਇਹ ਸੁਖ-ਸਮਾਧਾਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਅਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਪਰ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੁਕ ਗਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਉੱਗ ਆਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਘਰ-ਰੁੱਖ' ਆਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ ਇਹ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ। ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਚਾਨਕ ਵਾਸਨਾ ਜਨਮੀ। ਹਰ ਮਹੀਨੇ, ਜਦੋਂ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦਾ, ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਗਰਭਧਾਰਣ ਹੁੰਦੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਾਸਨਾ ਵਧੀ, ਤਾਂ ਉਹ 'ਘਰ-ਰੁੱਖ' ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਝੜ ਪਈਆਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ 'ਚੋਂ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਨਿਕਲੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਫਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧਤ, ਰੰਗਦਾਰ, ਸੁਆਦਲੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਨਸ਼ਾ ਰਹਿਤ ਮਧੂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ ਉਹ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਮਧੂ ਉੱਤੇ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਪਰ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਫਿਰ ਲਾਲਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਉਹ ਲੋਕ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਮਝ ਕੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਠੰਢ-ਗਰਮੀ, ਭੁੱਖ ਆਦਿ ਵਿਰੋਧੀ ਜੋੜੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਰੋਧਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਘਰ ਬਣਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਕਦੇ ਰੇਤਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਕਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅਕਲ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਲੇ ਵੀ ਬਣਾਏ, ਅਤੇ ਤੋਲ-ਮਾਪ ਲਈ ਮਾਪਦੰਡ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਕਣ ਪੈਰਮਾਣੂ, ਫਿਰ ਧੂੜ ਦਾ ਰੇਜ਼ਾ, ਫਿਰ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਕਣ, ਵਾਲ ਦਾ ਸਿਰਾ, ਉੱਕ, ਜੂੰ, ਫਿਰ ਜੌ ਦਾ ਦਾਣਾ। ਹਰ ਇੱਕ ਪਿਛਲੇ ਨਾਲੋਂ ਅੱਠ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ। ਅੱਠ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨੂੰ 'ਅੰਗੁਲ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਛੇ ਅੰਗੁਲ ਇੱਕ ਪੈਰ, ਅਤੇ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨੂੰ 'ਵਿਤਸਤਿ' ਆਖਿਆ। ਦੋ ਵਿਤਸਤੀਆਂ ਇੱਕ ਹੱਥ, ਚਾਰ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨੂੰ ਕਮਾਨ, ਲਾਠੀ ਜਾਂ ਨਾਡਿਕਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਕਮਾਨ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 'ਗਵਯੂਤੀ', ਅਤੇ ਚਾਰ ਗੁਣਾ 'ਯੋਜਨ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਕਿਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਹਨ, ਚੌਥੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੇਹਨਤ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ। ਸ਼ਹਿਰ, ਛੋਟਾ ਕਿਲਾਬੰਦ ਟਾਊਨ, ਥਾਲੀ-ਵਾਂਗ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਪਿੰਡ, ਸ਼ਾਖਾ ਟਾਊਨ ਅਤੇ ਛੋਟਾ ਪਿੰਡ ਆਦਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਣਾਏ। ਕਿਸਾਨੀ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ, ਗਊਸ਼ਾਲਾ, ਉੱਚੇ ਕੱਚੇ ਬੰਧ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਖਾਲੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਪਿੰਡ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਉਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੋਵੇ, ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਢਲਾਨ ਹੋਵੇ ਤੇ ਨਿਕਾਸ ਸ਼ੁੱਧ ਬਾਂਸਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ। ਛੋਟਾ ਕਿਲਾ ਇਸ ਦਾ ਅੱਧਾ, ਪਿੰਡ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ, ਅਤੇ ਥਾਲੀ-ਵਾਂਗ ਪਿੰਡ ਹੋਰ ਵੀ ਛੋਟਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਜਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕੰਧ ਜਾਂ ਖਾਈ ਨਹੀਂ, ਉਹ 'ਖਰਵਟਾ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ। ਮੰਤਰੀਆਂ, ਵਸੀਲਦਾਰਾਂ, ਜਮੀਨਦਾਰਾਂ ਦੇ ਵਸੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹਿਰ 'ਸ਼ਾਖਾ ਟਾਊਨ' ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵੱਸਦੇ, ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹਨ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ। ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਬਣਾਈ ਵਸਤੀ 'ਨਿਵਾਸ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ। ਜਿਹੜਾ ਪਿੰਡ ਕਾਨੂੰਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ, ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਵੱਸਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। 'ਘੋਸ਼ਾ' ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗਵਾਲੇ ਆਪਣਾ ਸਾਮਾਨ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਦ ਕੇ, ਮਨ ਮਰਜ਼ੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਮੰਡੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਸਮੇਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਸਣ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ, ਪਿੰਡ ਆਦਿ ਬਣਾਏ, ਅਤੇ ਦੋ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਘਰ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣਾਉਂਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ 'ਚ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਹੇਠਾਂ, ਕੁਝ ਉੱਤੇ, ਐਸਾ ਹੀ ਘਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਲੋਕ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਦੇ ਉਪਾਏ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਧੂ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਰੁੱਖ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਦੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਾਸ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਲੋਕ ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਤੜਪਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕੁਝ ਸਫਲਤਾ ਉਪਜੀ। ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਮੁੱਕ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੀਂਹ ਵਧੀਆ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਥੱਲੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਮੀਂਹ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਨਦੀਆਂ ਰੁਕ ਗਈਆਂ, ਤਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਲੇ ਬਣ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਬਹੁਤ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਪੌਦੇ ਉੱਗੇ। ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੌਦੇ, ਕੁਝ ਜੰਗਲੀ, ਕੁਝ ਖੇਤੀਯੋਗ, ਬਿਨਾਂ ਬੀਜ ਬੋਏ ਜਾਂ ਹਲ ਚਲਾਏ, ਉੱਗ ਆਏ। ਰੁੱਖ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਮੌਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਆਉਂਦੇ, ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਹ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਪਜ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ, ਲੋਕ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਪਰ, ਫਿਰ ਅਚਾਨਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਤੇ ਲਾਲਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਦੀਆਂ, ਖੇਤ, ਪਹਾੜ, ਰੁੱਖ, ਝਾੜੀਆਂ, ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਆਪਣੇ ਵੱਸ 'ਚ ਲੈ ਲਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁਖੀ ਦੌਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਲਾਲਚ, ਵਾਸਨਾ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੱਲ, ਸਮਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਦਾ ਗਿਆ।