ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖ ਨਦੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਦੇੜੇ ਆਵਾਜਾਈ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਠੰਡੀ—ਹਵਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮਧੁਰ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਇੰਦਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਨਾ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਸੀ, ਨਾ ਵੈਰ, ਨਾ ਹੀ ਈਰਖਾ। ਉਹ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਘੁੰਮਦੇ, ਕਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ, ਕਦੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਕਿਸੇ ਇਕ ਥਾਂ ਵੱਸਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਚਾਹ-ਅਰਥ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਸੱਪ, ਦੈਤ, ਈਰਖਾਲੂ ਲੋਕ, ਜਾਨਵਰ, ਪੰਛੀ, ਮਗਰਮੱਛ, ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿਰਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਹ ਸਭ ਨੀਚ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਅੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਅਧਰਮੀ ਜੀਵ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਾ ਤਾਂ ਜੜਾਂ, ਨਾ ਫਲ, ਨਾ ਫੁੱਲ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਰੁੱਤ ਜਾਂ ਸਾਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸਮਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸੁਖਦਾਇਕ ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾ ਵਧੀਕ ਗਰਮੀ, ਨਾ ਠੰਡੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਚੰਭਤ ਸਿਧੀਆਂ ਉਪਜੀਆਂ। ਸਵੇਰੇ ਜਾਂ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ; ਜਦੋਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ ਜਿਹੜਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਛਾ ਹੋਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਤਨ ਆਇਆ; ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸਿਧੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਜੋ ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵਿਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪਈ, ਤੇ ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਨੌਜਵਾਨ ਰਹਿੰਦੇ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ, ਜੋੜੇ-ਜੋੜੇ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ; ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ, ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ, ਤੇ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਨਾ ਵੈਰ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ; ਸਭ ਰੂਪ ਤੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ, ਨਾ ਕੋਈ ਉੱਚਾ, ਨਾ ਨੀਵਾਂ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਕੋ ਉਮਰ ਜੀਉਂਦੇ, ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਵਿਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਕੁਝ ਸਮਿਆਂ ਅਤੇ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਧਰਤੀ, ਭਾਗ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਐਸੀ ਸੀ; ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਸ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿਧੀਆਂ ਹਰ ਥਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਮੁੱਕ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਘਰ-ਰੁੱਖ' ਕਹਿੰਦੇ, ਉਭਰੇ; ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਮਿਲਦੇ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ। ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਵਾਸਨਾ ਜਾਗ ਪਈ। ਹਰ ਮਹੀਨੇ, ਰੁੱਤ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਗਰਭਧਾਰਣ ਹੋਈ; ਜਦ ਵਾਸਨਾ ਵਧੀ, ਉਹ ਰੁੱਖ—'ਘਰ-ਰੁੱਖ'—ਉੱਤੇ ਹੋਰ-ਹੋਰ ਵੱਡੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਪੜੇ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਉਪਜਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਮਹਕ, ਰੰਗ ਅਤੇ ਸੁਆਦ ਵਾਲਾ ਮਧੁਰ, ਤਗੜਾ ਤੇ ਨਸ਼ਾ ਰਹਿਤ ਸ਼ਹਦ ਹਰ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਬਣਦਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲਚ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਮਝ ਕੇ ਫੜ ਲਿਆ; ਇਸ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਦੁਲਤੀਆਂ ਉਪਜੀਆਂ—ਠੰਢ ਤੇ ਗਰਮੀ, ਭੁੱਖ ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਘਰ ਬਣਾਉਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਰੇਤਿਲੇ ਮੈਦਾਨਾਂ, ਕਿਲਿਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਅਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਲੇ ਜਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਥਾਂਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ—ਕਦੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਕਦੇ ਪਹਾੜਾਂ, ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਮਾਪ ਕੇ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਕਿਲੇ ਬਣਾਏ, ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਮਾਪ-ਪੱਧਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਕਣ 'ਪਰਮਾਣੂ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਧੂੜ ਦਾ ਕਣ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਧੂੜ, ਵਾਲ ਦਾ ਕੋਨਾ, ਜੂੰ, ਉਕ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਜੌ ਦਾ ਦਾਣਾ। ਹਰ ਇੱਕ ਪਿਛਲੇ ਨਾਲੋਂ ਅੱਠ ਗੁਣਾ ਵਧਾ; ਅੱਠ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣੇ ਇਕ ਅੰਗੁਲ, ਛੇ ਅੰਗੁਲ ਇਕ ਪੈਰ, ਤੇ ਵਿਤਸਤੀ (ਵੱਡੀ ਮਾਪ) ਉਸ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣੀ। ਦੋ ਵਿਤਸਤੀਆਂ ਇਕ ਹੱਥ, ਜੋ ਕਲਾਈ ਤੋਂ ਉਂਗਲੀ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੱਕ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਚਾਰ ਹੱਥ ਇਕ ਧਨੁ, ਲੱਕੜ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਜਾਂ ਨਾਡੀ (ਪਾਣੀ ਘੜੀ) ਦਾ ਮਾਪ। ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁ ਇਕ ਗਵਯੂਤੀ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚਾਰ ਗਣਾ ਇਕ ਯੋਜਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਾਪ ਹੈ। ਕਿਲਿਆਂ ਦੀ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਕੁਦਰਤੀ, ਤੇ ਚੌਥੀ, ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ, ਵੱਡੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਬਣਾਈ। ਸ਼ਹਿਰ, ਛੋਟਾ ਕਿਲਾ, ਢੇਗ (ਓਖਲੀ) ਆਕਾਰ ਦੀ ਬਸਤੀ, ਸ਼ਾਖਾ-ਪੁਰ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਵੀ ਉਲਲੇਖ ਹੈ। ਪਿੰਡ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਘਰ ਹੁੰਦੇ, ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ਤੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਖਾਲੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਿਅਾਸ ਅੱਧਾ ਯੋਜਨ, ਲੰਬਾਈ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਚੌੜਾਈ, ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰੀ ਢਲਾਣ ਤੇ ਸੁੱਚੇ ਬਾਂਸ ਦੇ ਰਸਤੇ। ਛੋਟਾ ਕਿਲਾ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧ, ਪਿੰਡ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ, ਤੇ ਢੇਗ-ਆਕਾਰ ਦੀ ਬਸਤੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਛੋਟੀ, ਅੰਤ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਜਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਜਾਂ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ 'ਖਰਵਟਾ' ਕਹਿੰਦੇ; ਸ਼ਾਖਾ-ਪੁਰ ਹੋਰ ਕਿਸਮ, ਜਿੱਥੇ ਮੰਤਰੀ, ਵਸੀਲ ਤੇ ਜਮੀਨਦਾਰ ਵੱਸਦੇ। ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ੂਦਰ ਵੱਸਦੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ। ਹੋਰ ਜਿਹੜੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਲੋੜ ਲਈ ਵਸਾਉਂਦੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਾਸ ਲਈ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। 'ਪੱਲੀ' (hamlet) ਉਹ ਬਸਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨਹੀਂ, ਖੇਤ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਉਥੇ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ। 'ਘੋਸ਼' ਉਹ ਥਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਗਵਾਲੇ, ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਲੈ ਕੇ, ਬਿਨਾਂ ਹੱਟ ਦੇ, ਗਾਇਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਸ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਹੋਰ ਬਸਤੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਤੇ ਜੋੜਿਆਂ-ਜੋੜਿਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਘਰ ਵੀ ਬਣਾਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣਾਉਂਦੇ; ਇਹ ਸਭ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਸ ਲਈ ਘਰ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ।