ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸੁਖੀ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ ਹੋਣ, ਰੋਟੀ ਖਵਾਉਣ। ਜੇ ਕੋਈ ਅਮੀਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਕਿਸੇ ਮੁਸੀਬਤ-ਜ਼ਦਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰੇ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੇ ਦੁਖ ਜਾਂ ਪਾਪ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅਮੀਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਸਾਂਝੀਦਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋ ਵੀ ਮਹਿਮਾਨ ਆਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਇਜ਼ਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਜ਼ਤ ਤਾਂਦੁਰੁਸਤ ਰਸਮਾਂ ਨਾਲ, ਵਧੀਆ ਬਿਸਤਰਾ, ਬੈਠਣ ਲਈ ਥਾਂ ਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਭਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮੂਢਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਿਮਾਨ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਘਰ-ਵਾਲਾ ਸਭ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਤੋਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਮਹਾਨ ਅਤਰੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀਆਂ ਲਈ ਕੁਝ ਸ਼ਲੋਕ ਰਚੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵਧੀਆ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਸਮਰੱਥਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤਿਆਂ, ਚੁਤੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਅਪਨੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਵੀ ਭੋਜਨ ਦੇਵੇ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਸ਼ਾਮ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ ਨਾਂ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕਰੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਮਾਸ, ਚੌਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਆਦਿ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਭੋਗ ਲਗਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਖਾਵੇ। ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਰਸਮ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਆਪ ਕੁਝ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਕ੍ਰੌਸ਼ਟੁਕੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ, ਤਾਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਜੋੜੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਜੀਵ ਬਹੁਤ ਸਤੋਗੁਣੀ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸਨ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰ ਜੋੜੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਰਜੋ ਗੁਣ ਵਾਲੇ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਤੇ ਬੇਸਬਰ ਸਨ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰ ਜੋੜੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਦੋਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰ ਜੋੜੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਤਮੋਗੁਣੀ, ਗਰੀਬ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਜਦ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ, ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਚਲ ਪਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮਾਸਿਕ ਧਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਿਲਾਪ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਗਰਭ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇਕ ਵਾਰੀ ਹੀ ਬੱਚਾ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮਨ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਇਕ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਾਲੇ, ਸੁੱਚੇ ਤੇ ਗੁਣਵਾਨ ਹੁੰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਨਦੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦੇ, ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਗਰਮੀ ਜਾਂ ਠੰਢ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਤੋਖ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ, ਵੈਰ ਜਾਂ ਈਰਖਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ, ਕੋਈ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਕੋਲ ਵੱਸਦੇ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰਮ ਕਰਦੇ। ਫਿਰ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਮਾਸ-ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਭੂਤ, ਸੱਪ, ਦੈਤ, ਈਰਖਾਲੂ ਲੋਕ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਮਗਰਮੱਛ, ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਹ ਘਟੀਆ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ, ਅਧਰਮ ਦੇ ਸੰਤਾਨ ਸਨ। ਉਥੇ ਨਾ ਜੜਾਂ, ਨਾ ਫਲ, ਨਾ ਫੁੱਲ, ਨਾ ਮੌਸਮ ਤੇ ਨਾ ਸਾਲ ਹੁੰਦੇ। ਹਰ ਸਮੇਂ ਮੌਸਮ ਸੁਖਦਾਇਕ ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾ ਵੱਧ ਗਰਮੀ, ਨਾ ਵੱਧ ਠੰਢ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਦਭੁਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ, ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਅਤੇ ਜਦ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਤੁਰੰਤ ਸੰਤੋਖ ਪਾ ਲੈਂਦੇ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਛਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਮਨ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਫਿਰ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਖਦਾਇਕ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਫਿਰ, ਇਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਸਦਾ ਨੌਜਵਾਨ, ਸੁੱਚੇ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਇਰਾਦੇ ਦੇ, ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਜੋ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲੀ, ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਜੰਮੀ ਤੇ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਮਰਨ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ, ਨਾ ਵੈਰ ਰੱਖਦੇ; ਸਾਰੇ ਰੂਪ, ਉਮਰ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਸਨ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤਕ, ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਹੀ ਉਮਰ ਜੀਉਂਦੇ, ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਵਿਪਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਲੋਕ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਹੁਣ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ 'ਵਿਛ-ਕਾਮਨਾ ਰੁੱਖ', ਜਾਂ 'ਘਰ-ਰੁੱਖ', ਉੱਗ ਆਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭੋਗ-ਵਸਤੂਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਫਿਰ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਕਾਮਨਾ ਜਾਗ ਪਈ। ਮੌਸਮ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ, ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ, ਗਰਭ ਧਾਰਣ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਕਾਮਨਾ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਉਹ 'ਘਰ-ਰੁੱਖ' ਫਲਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਤੇ ਫਲਾਂ ਉੱਤੇ ਕਪੜੇ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਬਣਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਰੰਗ, ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਸੁਆਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਨਸ਼ਾ-ਰਹਿਤ ਮਧੂ ਬਣਦਾ। ਇਸ ਨਾਲ, ਉਹ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦੇ। ਪਰ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਫਿਰ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਗਾਥਾ ਚਲਦੀ ਰਹੀ।