ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ ਨਾਮਕ ਇਸ ਵੀਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਰਿਤਧ੍ਵਜ ਨੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉੱਠਾ ਕੇ ਦਿਲੋਂ ਲਪਟਾ ਲਿਆ, ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਘ ਕੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ, "ਚਿਰੰਜੀਵੀ ਰਹੋ।" ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ! ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ। ਚਾਹੇ ਤੂੰ ਹਾਜ਼ਰ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇਂ, ਪਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੁਣਵਾਨੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਗਤ ਵਿਚ ਚਰਚਾ ਹੋਂਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਜੋ ਵਿਲੱਖਣ ਗੁਣ ਤੇਰੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਕਰ। ਗੁਣਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਦਾ ਸਲਾਹਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਗੁਣਵਾਨ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ।" "ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਦੋਸਤਾਂ, ਆਸਰੇ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਦੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਗੁਣਵਾਨ ਦੀ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਚੁਗਲੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਦੁਖੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਗੁਣਵਾਨ ਦੀ ਜਨਮ-ਜੀਵਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਫਲਦਾਇਕ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੰਕਟ ਵੇਲੇ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।" ਜਡ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਨਾਗਰਾਜ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸਨਮਾਨ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਬੋਲਿਆ। ਫਿਰ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਆਦਿਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਰੀ ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਦ ਪੀਣ ਤੇ ਹੋਰ ਆਨੰਦ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਆਦਿ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ। ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ ਨਾਲ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਰਹੇ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਹੋਈ। ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਸਤ੍ਰੁਜਿਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਸੱਚੇ ਨਾਗਰਾਜ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਯਾਮ ਨਾਲ, ਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਆਦਿ ਸਵਾਦ ਲਏ, ਤੇ ਆਨੰਦ ਮਨਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਲਰਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਅਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਕਰਤਵ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਜੇ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਕਿਹੜੀ ਬੰਧਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਿਹੜੀ ਉੱਚਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ? ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਤਿਆਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਦੱਸੋ, ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਮਦਾਲਸਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਪੁੱਤਰ! ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਅਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਰ, ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤੇ, ਜੀਵ, ਮਨੁੱਖ, ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ, ਉੱਡਣ ਵਾਲੇ, ਪੰਛੀ, ਜਾਨਵਰ, ਤੇ ਦੈਤ—all ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹਨ ਤੇ ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਲ ਤੱਕਦੇ ਹਨ, ਸੋਚਦੇ ਹਨ—'ਕੀ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਦੇਵੇਗਾ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?'" "ਪੁੱਤਰ! ਇਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਜੀਵਨ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਰਿਗਵੇਦ ਹੈ, ਵਿਚਕਾਰ ਯਜੁਰਵੇਦ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਸਿਰ ਸਾਮਵੇਦ; ਸਿੰਗ ਯੱਗ ਤੇ ਦਾਨ ਹਨ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਚੰਗਿਆਂ ਦੇ ਭਜਨ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਗੋਬਰ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਹਨ, ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਹਨ। ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਗਾਂ ਪਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਕਦੇ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਦਾ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਪੁੱਤਰ, 'ਸ੍ਵਾਹਾ', 'ਸ੍ਵਧਾ', 'ਵਸ਼ਟ' ਅਤੇ 'ਹੰਤਾ'—ਇਹਨਾਂ ਚਾਰ ਛਾਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਇਹ ਗਾਂ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਪਾਲਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ 'ਸ੍ਵਾਹਾ' ਵਾਲੀ ਛਾਤੀ, ਪਿਤਰ 'ਸ੍ਵਧਾ' ਵਾਲੀ, ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵ, ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ 'ਵਸ਼ਟ' ਵਾਲੀ, ਤੇ ਮਨੁੱਖ 'ਹੰਤਾ' ਵਾਲੀ ਛਾਤੀ ਚੁੰਘਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਵਾਲੀ ਇਹ ਗਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ ਹੈ।" "ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਗਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਰੀ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਇਸ ਗਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਪੁੱਤਰ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ, ਪਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।" "ਇਸ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਤੇ ਨਿਯਤ ਭਾਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਅੰਦਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵਾਂ ਨੂੰ, ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੂੰ, ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਨੂੰ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਯਮ ਨੂੰ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਨੂੰ, ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਨੂੰ ਭੋਗ ਚੜ੍ਹਾਓ। ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਧਾਤ੍ਰ ਤੇ ਵਿਧਾਤ੍ਰ ਨੂੰ, ਬਾਹਰ ਆਰਯਮਨ ਨੂੰ, ਤੇ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਘਰ ਦੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਦਿਓ। ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਭੂਤਾਂ ਲਈ, ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਭੋਗ ਦਿਓ।" "ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਮਨੁੱਖ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਮਨ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲਵੇ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨਿਯਤ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਭੋਗ ਰੱਖੇ, ਸੰਬੰਧਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਮਰ ਕੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਿਹਯਜ ਕਰਕੇ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਛੁਡਾਓ; ਕੁੱਤਿਆਂ, ਚੁਤਿਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਭੋਜਨ ਛਿੜਕੋ।" "ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ ਯਜਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਵੇਖੇ। ਅੱਠਵੀਂ ਘੜੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰੇ; ਜੇ ਮਿਹਮਾਨ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰੇ। ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਹਮਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕਰੇ; ਦੋਸਤ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਾਸੀ ਨੂੰ ਮਿਹਮਾਨ ਨਾ ਮੰਨੇ।" "ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਨਾਂ ਪਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਭੁੱਖਾ, ਥੱਕਿਆ, ਮੰਗਦਾ ਹੋਇਆ, ਕੁਝ ਨਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ ਆਵੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਿਹਮਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼, ਗੋਤ ਜਾਂ ਪਾਠ ਬਾਰੇ ਨਾ ਪੁੱਛੋ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਕਰਮ ਦੀ ਮਹੱਤਾ, ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼, ਪਿਆਰ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।