ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਕਰਤੱਬ ਹੈ, ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਦਾਨ ਦੇਵੇ, ਰਖਿਆ ਕਰੇ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਲੋੜ ਪਏ, ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਯੁੱਧ ਵੀ ਕਰੇ।" ਇਸ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਦਾਨ ਕਿਸ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਰਖਿਆ ਕਿਸ ਦੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਕਿਸ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ? ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ।" ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਦਾਨ ਉਚਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਡਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਚੋਰਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਮੈਂ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕੋਈ ਯਜਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ ਉਹ ਦਾਨ ਦੇਵੋ।" ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣਕੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਆ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਨਵੇਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਫਿਰ ਕਉਸ਼ਿਕ (ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ) ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਨਿਸ਼ੰਕ ਹੋ ਕੇ ਮੰਗੋ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਮਿਲਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਸਮਝੋ ਕਿ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।" "ਸੋਨਾ, ਰਤਨ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਸਰੀਰ, ਜਾਨ, ਰਾਜ, ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਧਨ—ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਮੰਗੋ।" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜਨਾ ਦਾ ਦਾਨ ਦਿਓ।" ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਯਜਨਾ ਦਾ ਦਾਨ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਮੰਗ ਲਵੋ।" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ, ਪਿੰਡ, ਸ਼ਹਿਰ, ਪੂਰਾ ਰਾਜ, ਰਥ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ—ਸਭ ਕੁਝ।" "ਖਜ਼ਾਨੇ, ਅਨਾਜ ਘਰ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਹੈ, ਬਸ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਾਜਨ।" "ਅਤੇ ਉਹ ਪੁੰਨ ਵੀ, ਜੋ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੀਏ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਦਿਓ।" ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਚੇਤੇ ਨਾਲ, ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਾ ਆਉਣ ਦਿੰਦਿਆਂ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ "ਜਿਵੇਂ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ" ਆਖ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ, ਧਰਤੀ, ਤਾਕਤ, ਧਨ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਇਕ ਤਪਸਵੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਹਕ ਕੌਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ?" ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ; ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਹ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੇ ਰਾਜਨ।" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਮੇਰਾ ਆਖ ਵੱਜਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਹਟ ਜਾਓ।" ਇਸ ਉੱਤੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਗਹਣੇ, ਕਮਰਬੰਦ, ਜਨੇਊ ਆਦਿ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਛਾਲ ਦੀ ਚੋਲਾ ਪਾ ਲਈ। ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ "ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ" ਆਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ੈਵਿਆ ਅਤੇ ਨੰਨੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਰੋਕ ਲਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਰਾਜਸੂਯ ਦਾ ਦਾਨ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਨਹੀਂ, ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ?" ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਮਾਨਯੋਗ, ਇਹ ਰਾਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਰੀਰ (ਆਪਣੇ, ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ) ਹਨ।" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਫਿਰ ਵੀ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਯਜਨਾ ਦਾ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਜੇ ਦਾਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।" "ਜਦ ਤੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਦ ਤੱਕ ਰਾਜਸੂਯ ਦਾ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।" "ਜੋ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਕਰੋ; ਜੁਲਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜੋ; ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰੋ—ਇਹ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ।" ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਸਮਾਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਜਰੂਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਮੇਰੀ ਭਾਵਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਤੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ? ਜਲਦੀ ਦੱਸ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਅੱਗ ਤੈਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ।" ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੁਨੇ, ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਜਨਾ ਦਾ ਧਨ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਮੈਨੂੰ ਅਨੁਮਤੀ ਦਿਓ।" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ, "ਜਾ, ਹੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾ। ਤੇਰਾ ਰਸਤਾ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਆਵੇ।" ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰਾਜਨ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲ ਗਈ। ਧਰਤੀ ਦਾ ਉਹ ਮਾਲਕ, ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ, ਪੈਦਲ ਤੁਰ ਪਿਆ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਪੈਦਲ ਨਹੀਂ ਚੱਲੀ ਸੀ। ਜਦ ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨਗਰ ਵਾਸੀ ਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸੇਵਕ ਰੋ ਪਏ। ਉਹ ਆਖਦੇ, "ਹਾਏ! ਸਾਡੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਖੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਰਹੇ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਸਾਡੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਲਾਈ ਕੀਤੀ।" "ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਚਲੋ, ਹੇ ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਜਨ। ਇੱਕ ਪਲ ਰੁਕੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਲਈਏ।" "ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਭੰਬੀਰੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੱਕੀਏ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਫਿਰ ਕਦੋਂ ਵੇਖਾਂਗੇ? ਜੋ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਨੰਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕੀ ਹੋਈ ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ; ਸੇਵਕ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ, ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਹੁਣ ਪੈਦਲ ਤੁਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਹਾਏ, ਰਾਜਨ, ਤੁਹਾਡਾ ਕੋਮਲ ਚਮੜਾ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਭੰਵੇਂ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਨਾਲ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਜਦ ਰਸਤੇ ਦੀ ਧੂੜ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗੀ, ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ? ਠਹਿਰੋ, ਠਹਿਰੋ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਜਾ, ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਓ।" "ਦਇਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ। ਪਤਨੀਆਂ, ਪੁੱਤਰ, ਧਨ-ਅਨਾਜ—ਇਹ ਸਭ ਕੀ ਹਨ?" "ਇਹ ਸਭ ਛੱਡ ਕੇ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਪਰਛਾਂਵ ਬਣ ਗਏ ਹਾਂ। ਹਾਏ ਮਹਾਰਾਜ, ਹਾਏ ਸਵਾਮੀ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਰਹੇ ਹੋ?" "ਜਿਥੇ ਤੁਸੀਂ ਹੋ, ਉੱਥੇ ਅਸੀਂ ਵੀ ਹਾਂ; ਖੁਸ਼ੀ ਉੱਥੇ ਹੈ ਜਿਥੇ ਤੁਸੀਂ ਹੋ। ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਥੇ ਹੈ ਜਿਥੇ ਤੁਸੀਂ ਵੱਸਦੇ ਹੋ, ਸਾਡਾ ਸੁੱਖ ਤੇ ਸਵਰਗ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਹੈ।" ਨਗਰ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਕੇ, ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਠਹਿਰ ਗਿਆ।