ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਸਨੇਹੀ ਅਤੇ ਆਦਰ ਭਰੀ ਕਥਾ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ। ਨਾਗਰਾਜ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, ‘‘ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਵਾਂਗੋ ਹੀ ਪਿਆਰੇ ਹੋ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰੋ।’’ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪਿਆਰ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਨਾਗ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵੱਲ ਮੁੜੇ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਨਾਗ ਪੁੱਤਰ, ਕੁਝ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਝਿੜਕੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਿਤਧਵਜ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, ‘‘ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ, ਸਾਡਾ ਮਨ ਵੀ ਓਹੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਆਖੀ ਸੀ।’’ ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਖਦੇ ਰਹੇ, ‘‘ਮੈਂ ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।’’ ਇਸ ਉੱਤੇ, ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ ਆਪਣੇ ਉੱਤਮ ਆਸਨ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, ‘‘ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਹੁਕਮ ਕਰੋ, ਪਿਤਾ,’’ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਮੈਂ ਧੰਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਬੜਾ ਹੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹਾਂ—ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਮੈਨੂੰ ਇੰਨੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ?’’ ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, ‘‘ਆਓ, ਚੱਲੀਏ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪਲ ਦੀ ਵੀ ਦੇਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ।’’ ਜਡ਼ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੋਵੇਂ ਨਾਗ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗੋਮਤੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਨਾਗਰਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲੰਘੇ, ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਘਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਰ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵੱਲ ਲੈ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਨਾਗਰਾਜ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫਣਾਂ ਉੱਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਮੋਹਰ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜੋ ਸਵਾਸਤਿਕ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਆਕृति ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਖੁਲ ਗਈਆਂ। ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਵਧੀਆ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ!’’ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਨਾਗਰਾਜ, ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉੱਥੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਦਰਯੋਗ ਅਸ਼ਵਤਾਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਾਣਯੋਗ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸੋਹਣੀ ਨਾਗਲੋਕ ਦੀ ਝਲਕ ਵੇਖੀ। ਉਹ ਨਾਗਲੋਕ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਨਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਖੇਡਦੀਆਂ ਨਾਗ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਹਣੇ ਕੰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਆਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ, ਵੀਣਾ ਅਤੇ ਬਾਂਸਰੀ ਦੀ ਧੁਨ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਢੋਲਕੀਆਂ ਤੇ ਰਬਾਬਾਂ ਦੀ ਸੁਰਵਟਾ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਜਿਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੋਨੋ ਨਾਗ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨਾਗਰਾਜ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਨਾਗਰਾਜ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਦੇਵੀ ਹਾਰਾਂ, ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਕੰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਖੂਬਸੂਰਤ ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ, ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਜਵਾਹਰਾਤਾਂ, ਮੂੰਗਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘‘ਇਹ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਹਨ।’’ ਫਿਰ, ਇਸ ਵੀਰ ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਰਿਤਧਵਜ ਨੇ ਨਾਗਰਾਜ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਨਾਗਰਾਜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਠਾ ਕੇ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜੱਫੀ ਪਾਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਸੁੰਘ ਕੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ, ‘‘ਤੂੰ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਂ।’’ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, ‘‘ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ, ਬੇਟਾ! ਜਦ ਤੂੰ ਹਾਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਵੀ ਭਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਣਵਾਨੀਆਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ; ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਕਰ। ਗੁਣੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਦਾ ਸਰਾਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਣ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮਰੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਗੁਣੀ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਦੁੱਖ। ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਦੋਸਤਾਂ, ਮਦਦ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਗੁਣੀ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹਨ, ਦੁਖੀ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਗੁਣੀ ਜਦ ਦੁਖ ਸਮੇਂ ਆਸਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ। ਜਡ਼ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਆਖ ਕੇ, ਨਾਗਰਾਜ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਆਖਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਮੁਤਾਬਕ, ਸਭ ਕੁਝ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਨਾਗਰਾਜ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਸ਼ਹਦ ਦੇ ਪਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਰਸਨਾ ਲੈ ਕੇ ਆਨੰਦ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ ਨਾਲ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਰਹੇ। ਆਪਣੇ ਚੁੱਪ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਜਿਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਨਾਗਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਸੱਚੇ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਨਾਗਰਾਜ ਨੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਆਦਿ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਲਰਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਘਰ-ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਕਰਤਵ ਹੈ ਕੀ? ਜੇ ਕਰਮ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਕਿਹੜਾ ਬੰਧਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਕਿਹੜੀ ਉੱਚਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ? ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਜੀਵਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਇਹ ਕੰਮ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨੇ ਹਨ?’’ ਮਦਾਲਸਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਬੇਟਾ, ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ-ਚਾਹੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਰ, ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤੇ, ਜੀਵ, ਮਨੁੱਖ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕੀੜੇ, ਕੀਟ, ਉੱਡਣ ਵਾਲੇ, ਪੰਛੀ, ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਦੈਤ—all ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਕੀ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਦੇਵੇਗਾ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?’ ਇਹ, ਮੇਰੇ ਬੇਟੇ, ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਰਿਗਵੇਦ ਹੈ, ਮੱਧ ਯਜੁਰਵੇਦ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਸਿਰ ਸਾਮਵੇਦ ਹਨ; ਸਿੰਗ ਯੱਗ ਤੇ ਦਾਨ ਹਨ, ਸਰੀਰ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੂਤਰ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਲੇਦ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਹਨ, ਇਸ ਦੇ ਅੰਗ ਚਾਰ ਵਰਨ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਹਨ; ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਗਾਂ (ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ) ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਦੁਨੀਆਂ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਦੀਵ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।