ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਰਸਵਤੀ ਮਾਤਾ, ਸਾਰੀ ਵਾਣੀ ਦੀ ਮਾਲਕਿਨ, ਅਸ਼ਵਤਰਾ ਅਤੇ ਕੰਬਲਾ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਚਾਲ ਅਤੇ ਚਾਰ ਤਾਲਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਉੱਚਤਮ ਨਾਗ-ਸੰਗੀਤ ਸਮੇਤ, ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਹਿੱਸੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਉਚਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਤੇ ਕੰਬਲਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਗ, ਮਾਨਵ ਲੋਕ ਜਾਂ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ; ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੋਵੋਗੇ, ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹੇ ਨਾਗੋ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕਮਲ ਨੈਨਾ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਅਚਾਨਕ ਨਾਗ ਦੀ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ; ਛੰਦ, ਮਾਪ, ਸੁਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਉੱਚਤਮ ਗਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਨਾਗ, ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸੱਤ ਸਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ ਅਤੇ ਤੰਤੀਆਂ ਤੇ ਤਾਲ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ, ਕੈਲਾਸ ਪರ್ವਤ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਰਾਗ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਸਵੇਰੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ, ਦੁਪਹਿਰ ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ। ਉਹਦੇ ਭਜਨ ਸੁਣਕੇ, ਨੰਦੀ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਲੇ ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, “ਵਰ ਮੰਗੋ।” ਦੋਵੇਂ ਨਾਗ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਜੇਕਰ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਵਰ ਮੰਗਦੇ ਹਾਂ: ਮਦਾਲਸਾ, ਜੋ ਮਰੇ ਹੋਏ ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਉਹ—ਇਸੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ, ਉਸੇ ਸੋਹਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਿਨੀ ਅਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲਵੇ।” ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ, ਹੇ ਨਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ: ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰਾਧ ਕਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਤੱਤ-ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਮੱਧ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਖਾਓ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਖਾ ਲਵੋਗੇ, ਤੁਹਾਡੀ ਫਣ ਦੇ ਵਿਚੋਂ, ਉਹ ਸੁਭਾਗਣੀ, ਪਿਛਲੇ ਵਰਗੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਨਮ ਲਵੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਉਸਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਭੇਟ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਤਦੋਂ ਹੀ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੁਹਾਡੀ ਫਣ ਦੇ ਵਿਚੋਂ, ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ ਹੋਈ ਨਿਕਲ ਆਵੇਗੀ। ਉਹ ਧਰਮਪਤਨੀ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀ ਸੋਹਣੀ, ਜਨਮ ਲਵੇਗੀ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਪਾਤਾਲ ਵਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕੰਬਲਾ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੇ ਸ਼੍ਰਾਧ ਕਰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖਾਇਆ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਮਦਾਲਸਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ, ਫਣ ਦੇ ਮੱਧੋਂ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ ਹੋਈ, ਤੁਰੰਤ ਜਨਮ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਗ ਨੇ ਉਸਦੇ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਨਾਗ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਰੋਜ਼ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਉਸ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਿਤਧਵਜ ਨਾਲ਼, ਅਮਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਖੇਡਦੇ। ਇਕ ਦਿਨ, ਨਾਗ ਰਾਜਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਜੋ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ? ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਤੁਹਾਡਾ ਉਪਕਾਰਕ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਲਿਆਉ।” ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਾਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ?” ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਨੇਹ ਭਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੀ ਮਿੱਤਰ ਰਿਤਧਵਜ ਕੋਲ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲਣ ਲਈ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਘਰ ਨਹੀਂ? ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਧਨ, ਵਾਹਨ, ਕਪੜੇ—ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਤੁਹਾਡਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯੁਵਕੋ, ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਹੈ; ਜੋ ਤੁਹਾਡਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰਾ। ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰੇ ਹੋ। ਮੁੜ ਕਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰੀਓ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਾਗ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਉਲਾਹਣਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਰਿਤਧਵਜ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਆਖੀ ਹੈ—‘ਮੈਂ ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।’” ਫਿਰ ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ ਆਪਣੀ ਉੱਤਮ ਬੈਠਕ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਧੰਨਵੰਤ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹਾਂ—ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ!” ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਆਓ, ਚਲਦੇ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪਲ ਭਰ ਵੀ ਦੇਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਗ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਰਾਹੀਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਨਾਗ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰਸਵਤੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ, ਨਾਗ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ, ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੀ ਮਿੱਤਰਤਾ—ਸਾਰੇ ਚਮਤਕਾਰ ਪੂਰੇ ਹੋਏ।