ਜਦੋਂ ਦੋਨਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਸ਼੍ਵਤਰਾ ਸਨ, ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਏ। ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲੱਗੇ। ਅਸ਼੍ਵਤਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅਸੰਭਵ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਹੱਥ ਹੀ ਨਾ ਵਧਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਉੱਦਮ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਫਲ ਤਾਂ ਭਾਗ ਅਤੇ ਉੱਦਮ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਅਸ਼੍ਵਤਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਪਲਕ੍ਸ਼ਾਵਤਰਨ, ਜੋ ਹਿਮਾਲਾ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਥੇ ਉਸਨੇ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਨਿਯਮਤ ਆਹਾਰ ਲੈਂਦਾ, ਦਿਨ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਮਾਂ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, “ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਸ਼ੁਭਾਦਾਇਨੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਸਰਸਵਤੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਾਂਗਾ।” ਅਸ਼੍ਵਤਰਾ ਨੇ ਮਾਂ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ: “ਹੇ ਦੇਵੀ! ਤੁਸੀਂ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦੋਹਾਂ ਹੋ। ਜੋ ਕੁਝ ਸੱਚ, ਛੋਟਾ, ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ ਜਾਂ ਅਰਥਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਅਧੂਰਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਪਰਮ ਦੇਵੀ ਹੋ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਵਿਚ ਅੱਗ, ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਅਣੂ, ਤਿਵੇਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਮਾਂ! ਓਮਕਾਰ ਰੂਪ, ਚਲ ਅਤੇ ਅਚਲ, ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਅਵਸਥਿਤ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਮਾਪ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਤਿੰਨ ਪਰਕਾਰ ਦੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਅੱਗਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਰੂਪਾਵਲੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ, ਤਿੰਨ ਰੰਗ, ਤਿੰਨ ਧਰਮ ਦੇ ਸਰੋਤ, ਤਿੰਨ ਗੁਣ, ਤਿੰਨ ਨਾਦ, ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਆਸ਼੍ਰਮ—all ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਵਿਅਪਕਤਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਕਾਲ, ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾ, ਪਿਤਰ, ਦਿਨ-ਰਾਤ—ਇਹ ਤ੍ਰੈਗੁਣਾਤਮਕ ਰੂਪ ਤੇਰਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਸਲੀ, ਨਿੱਤ ਸਰੂਪ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਸੱਤ ਸੋਮ-ਯਾਗ, ਸੱਤ ਹੋਮ, ਸੱਤ ਪਾਕੇ ਹੋਏ ਭੋਗ—all ਇਹ ਤੇਰੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਹੋਰ, ਅਣਕਹਿ, ਪਰਮ ਸਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਅਰਧ ਮਾਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਹ ਅਟੱਲ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਦਿਵ੍ਯ, ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇਰਾ ਪਰਮ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਦਾ ਜੀਭ, ਲਾਲ ਹੋਠ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਲਛਣ ਨਹੀਂ; ਇੰਦਰ, ਵਸੁ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ—all ਉਸ ਦੇ ਆਕਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ, ਵਿਸ਼ਵਪਤੀ, ਪਰਮਪਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਾਂਖਯ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਰਣੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਆਦਿ, ਮੱਧ, ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦੋਹਾਂ, ਪਰ ਸਿਰਫ ਸਤ ਹੀ ਹੈ; ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਨੇਕ, ਨਾ ਇਕ, ਪਰ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵਿਅਪਕ। ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਛੇ ਪਰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਿਤ, ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗਠਿਤ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ—all ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੇਵੀ! ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਅਪਕ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਦ੍ਵੈਤ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਦੁਵੈਤ ਅਵਸਥਾ ਦੋਹਾਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਨਿੱਤ ਹੈ ਜਾਂ ਨਾਸ਼ਵਾਨ, ਜੋ ਸਥੂਲ, ਸੂਕਸ਼ਮ ਜਾਂ ਅਤਿ ਸੂਕਸ਼ਮ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਨਿਰਾਕਾਰ ਜਾਂ ਸਾਕਾਰ, ਜੋ ਇਕ ਜਾਂ ਅਨੇਕ, ਜੋ ਦੈਵੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ—ਇਹ ਸਭ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਅੱਖਰਾਂ ਤੇ ਨਾਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਅਸ਼੍ਵਤਰਾ ਨੇ ਮਾਂ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਜੀਭ ਸਰੂਪ, ਮਾਂ ਸਰਸਵਤੀ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਨਾਗ ਅਸ਼੍ਵਤਰਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋਈ। ਮਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਕੰਬਲ ਦੇ ਭਰਾ, ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ! ਮੈੰਨੂੰ ਜੋ ਮੰਗਣਾ ਹੈ, ਮੰਗ ਲਓ; ਜੋ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ।” ਅਸ਼੍ਵਤਰਾ ਨੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ, “ਮਾਂ! ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਕੰਬਲ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੋੜੋ, ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।” ਮਾਂ ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਨਾਗਾਂ ਵਿਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਸੱਤ ਸੁਰ, ਸੱਤ ਰਾਗ, ਸੱਤ ਗੀਤ ਅਤੇ ਉਤਨੇ ਹੀ ਥਾਥ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੇ ਕੰਬਲ ਨੂੰ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ। ਇਕਵੰਜ ਤਾਲ, ਤਿੰਨ ਗ੍ਰਾਮ—all ਕੁਝ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਤੁਸੀਂ ਦੋਨੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ। ਮੇਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸਰਪ-ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪਰਮ ਵਿਧਾ, ਚਤੁਰਵਿਧ ਮਾਪ, ਤਾਲ, ਤਿੰਨ ਲਯ ਤੇ ਤਿੰਨ ਰਿਥਮ ਜਾਣ ਲਵੋਗੇ। ਤਿੰਨ ਚਾਲਾਂ ਅਤੇ ਚਤੁਰਵਿਧ ਤਾਲ—all ਮੈਂ ਦਿੱਤੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਉੱਚਤਮ ਸਰਪ-ਸੰਗੀਤ ਸਮੇਤ, ਮੇਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਇਸ ਵਿਚ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਤੇ ਨਾਦ-ਛਾਂਦ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੇ ਕੰਬਲ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ, ਹੇ ਨਾਗ, ਮਾਨਵ ਲੋਕ ਜਾਂ ਪਾਤਾਲ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਤੁਸੀਂ ਦੋਨੋ ਹੀ, ਪਾਤਾਲ, ਦੇਵ ਲੋਕ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਲੋਕ ਵਿਚ, ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੋਵੋਗੇ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਵਾਣੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਕ ਮਾਂ ਸਰਸਵਤੀ, ਕਮਲ-ਨੈਨੀ, ਓਥੇ ਤੁਰੰਤ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਦੋਨਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ; ਛੰਦ, ਮਾਪ, ਸੁਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਦਾ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਦੋਨੋ ਸਰਪ, ਜੋ ਹੁਣ ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ, ਤੰਤ੍ਰ ਤੇ ਲਯ ਵਿਦਿਆ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ। ਉਹ ਦੋਨੋ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਮਦੇਵ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਸਮੂਹ ਯੋਗਤਾ ਤੇ ਸੁਰ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਭਜਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਸਵੇਰੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ, ਦੁਪਹਿਰ ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਉਹ ਦੋਨੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ੍ਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਆਖਿਰਕਾਰ, ਨंदीਧਾਰੀ ਮਹਾਦੇਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਵਰ ਮੰਗੋ!