ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਰਾਜਾ ਅਸ਼ਵਤਰਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਸੀ, "ਜੇਕਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੰਦ ਹੋ ਕੇ, ਨਿਰਾਸ਼ ਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮੇਰੀ ਹਾਸੀ ਉਡਾਉਣਗੇ, ਮੈਨੂੰ ਤਿਰਸਕਾਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਾਉਣਗੇ।" ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, "ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਰਾਜੇ ਦੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਉਹਦਾ ਜੀਵਨ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮੈਂ ਇਸ ਤੋੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਉਸਨੇ ਨਿਰਣੈ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਔਰਤ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ; ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹੋ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਦਇਆ ਦਾ ਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, "ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕੰਮ ਨ ਲਾਭ ਲਈ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਨ ਕਿਸੇ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ। ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ—ਇਹ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਲਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖੇ। ਫਿਰ, ਨਿਰਣੈ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੇ ਜਲ-ਤਿਲ ਅਰਪਣ ਦੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਕੇ, ਰਿਤਧਵਜ ਨੇ ਬੋਲਿਆ। ਰਿਤਧਵਜ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੇਕਰ ਉਹ ਸੁਕੁਮਾਰੀ ਮਦਾਲਸਾ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਜਨਮ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਹਿਰਣ-ਨੇਤ੍ਰਾਂ, ਗੰਧਰਵ-ਕੁਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਰੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗਾ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਸੱਚਾ ਵਚਨ ਹੈ।" ਉਸਨੇ ਫਿਰ ਦੋਹਰਾਇਆ, "ਉਸ ਹਾਥੀ-ਚਾਲ ਵਾਲੀ, ਧਰਮ-ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਵੀਕਾਰਾਂਗਾ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਸੱਚ ਹੈ।" ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਉਸਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸੁਖ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਬਿਨਾਂ ਉਸਦੇ, ਜੀਵਨ ਬਿਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਰਤਵ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਜੀ! ਕੌਣ ਇਹ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਛੱਡੋ।" ਜਡ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਿਆ, ਤੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਹੱਸਦਿਆਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।" ਨਾਗ-ਰਾਜ ਅਸ਼ਵਤਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਣ ਲੈਣ ਕਿ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਉੱਦਮ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਲ ਕਿਸਮਤ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ; ਤਪ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਜ ਜਲਦੀ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਅਸ਼ਵਤਰਾ, ਹਿਮਾਲਾ ਪਰਬਤ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਲਕਸ਼ਾਵਤਰਨ ਤੀਰਥ ਤੇ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਥੇ ਉਸਨੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਇੱਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਨਿਯਮਤ ਅਹਾਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਮਾਂ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਅਸ਼ਵਤਰਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜਗਤ-ਜਨਨੀ, ਮੰਗਲਮਈ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਾਂ; ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸਰੂਪ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਾਂਗਾ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ।" "ਹੇ ਦੇਵੀ! ਜੋ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਛੋਟਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੋਖਸ਼-ਦਾਇਕ ਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਹੈ—ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ, ਉਹ ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਅਵਿਨਾਸੀ, ਪਰਮ ਦੇਵੀ ਹੋ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ; ਅਵਿਨਾਸੀ, ਪਰਮ, ਅੰਤਮ ਕਣ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ।" "ਅਵਿਨਾਸੀ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਇਹ ਪੂਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਨਾਸਵਾਨ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਵਿਚ ਅੱਗ, ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਅਣੂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਪੂਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਦੇਵੀ, ਓਮਕਾਰ ਦਾ ਰੂਪ, ਸਥਿਰ ਤੇ ਅਸਥਿਰ, ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਅੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।" "ਤਿੰਨ ਮਾਪ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਤਿੰਨ ਗਿਆਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਅੱਗ—all is your form, Sarasvati. ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਤਿੰਨ ਰੰਗ, ਤਿੰਨ ਧਰਮ ਦੇ ਸਰੋਤ, ਤਿੰਨ ਗੁਣ, ਤਿੰਨ ਧੁਨੀਆਂ, ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਆਸ਼੍ਰਮ। ਤਿੰਨ ਸਮੇਂ, ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ, ਪਿਤਰ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਆਦਿ—ਇਹ ਤ੍ਰੈਗੁਣ ਮਾਪ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ।" "ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਆਦਿ ਤੇ ਸਨਾਤਨ ਰੂਪ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਸੱਤ ਸੋਮ-ਯਜ, ਸੱਤ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਤੇ ਸੱਤ ਪਕਵਾਨ। ਇਹ ਸਭ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਬ੍ਰਹਮ-ਵਾਦੀ ਤੁਹਾਡੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ, ਅਵਰਨਣਯ, ਪਰਮ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਅਰਧ-ਮਾਪ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।" "ਅਚਲ, ਅਵਿਨਾਸੀ, ਦਿਵ੍ਯ, ਬਿਨਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ—ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਪਰਮ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੈਂ ਵਰਣਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਨਾ ਉਹ ਜੀਭ, ਨਾ ਲਾਲ ਹੋਠ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਲਕਸ਼ਣ; ਇੰਦਰ, ਵਸੁ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੀ—" "ਸਰਵ-ਆਧਾਰ, ਸਰਵ-ਰੂਪ, ਜਗਤ-ਪਤੀ, ਪਰਮ-ਪਤੀ—ਸਾਂਖਯ ਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵਰਣਿਤ, ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ।" "ਨਾ ਆਰੰਭ, ਨਾ ਮੱਧ, ਨਾ ਅੰਤ; ਜੋ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਕੇਵਲ ਜੋ ਹੈ; ਇੱਕ ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਅਨੇਕ, ਇਕ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰਦਾ।" "ਨਾਮ ਰਹਿਤ, ਛੇ-ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ; ਅਨੇਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ, ਪਰਮ, ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।" "ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦਾ ਰੂਪ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮ ਅਦਵੈਤ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ, ਤੇ ਜੋ ਦਵੈਤ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਨਾਸਵਾਨ ਹੈ; ਜੋ ਸਥੂਲ, ਜੋ ਸੁਕਸ਼ਮ ਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਕਸ਼ਮ; ਧਰਤੀ ਤੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ—ਇਹ ਸਭ ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ ਤੇ ਜੋ ਸਾਕਾਰ, ਜੋ ਇੱਕ ਜਾਂ ਅਨੇਕ; ਜੋ ਦੈਵੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ—ਇਹ ਸਭ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਿਆ, ਤੁਹਾਡੀ ਧੁਨੀਆਂ ਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" ਜਡ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ, ਜੋ ਵਿ਷्णੂ ਦੀ ਜੀਭ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਅਸ਼ਵਤਰਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।" ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਕੰਬਲ ਦੇ ਭਰਾ, ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ; ਜੋ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹੈ, ਮੰਗ, ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗੀ।" ਅਸ਼ਵਤਰਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕੰਬਲ ਨੂੰ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਦਿਓ; ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿਓ।" ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਨਾਗਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੱਤ ਸੁਰ, ਸੱਤ ਰਾਗ, ਸੱਤ ਗੀਤ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਸੱਤ ਸਪਤਕ—ਇਹ ਸਾਰੀ ਵਿਦਿਆ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਤੈਨੂੰ ਤੇ ਕੰਬਲ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗੀ।" "ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸਰਪ-ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪਰਮ ਕਲਾ, ਚਤੁਰਧਾ ਮਾਪ, ਤਾਲ, ਤਿੰਨ ਲਯ ਤੇ ਤਿੰਨ ਤਾਲ ਜਾਣ ਲਵੋਗੇ।