ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਰਿਤਧਵਜ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ’ਤੇ, ਨਾਗ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਸੀਸ ਦਿੱਤੀ, “ਤੇਰੀ ਉਮਰ ਲੰਮੀ ਹੋਵੇ, ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ! ਤੇਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਖੁਸ਼ ਕਰ, ਅਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੂਰ ਕਰ।” ਅਜਿਹੇ ਸਨੇਹੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਰਿਤਧਵਜ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਪਰਵেশ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਪਲ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲ ਲਾਇਆ, ਮਾਤਾ ਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਭ ਆਸੀਸ ਦਿੱਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਰਿਤਧਵਜ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ, ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇਹ ਕੀ ਹੈ?” ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ। ਜਦ ਰਿਤਧਵਜ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਮਦਾਲਸਾ ਮਰ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਚਿੱਤ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਆ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤ, ਜਦ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ, ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ—ਧਰਮਵਾਨ! ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਕਰੜਾ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।” ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, “ਮੈਂ ਕਠੋਰ ਹਾਂ, ਨਿਕੰਮਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਹਿਰਣੀ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇ ਬਿਨਾ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮਰ ਗਈ—ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਨਿਰਦਈ ਹਾਂ!” ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਭਟਕਾਵੇ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਦੂਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਡੂੰਘੀ ਸਾਹ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਜੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮਰ ਗਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਲਈ ਕੀ ਭਲਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ? ਇਹ ਸਤੀਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਜੇ ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰੋਵਾਂ, ‘ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ!’—ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਲਾਘਾ-ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਮਰਦ ਹਾਂ।” “ਜਾਂ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਮਲਿਨ ਤੇ ਕੰਗਾਲ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਲਈ ਹਾਸੇ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਨਕਾਹਟ ਸਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ, ਰਾਜਾ—ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ—ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?” “ਪਰ, ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਔਰਤ ਦੇ ਹੱਕ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਲਾਭ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਹਰੇਕ ਢੰਗ ਨਾਲ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਰੁਣਾ-ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਲਾਭ ਲਈ, ਨਾ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ; ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਗਈ—ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕੰਮ ਉਸ ਲਈ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਮਨ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਕੇ, ਰਿਤਧਵਜ ਨੇ ਜਲ-ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰ ਕੇ, ਰਿਤਧਵਜ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜੇ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਮਦਾਲਸਾ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਜਨਮ ਵਿਚ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਾਥੀ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗਾ। ਉਸ ਹਿਰਣੀ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਗੰਧਰਵ-ਕੁਆਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਦਾ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗਾ—ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ।” “ਉਸ ਹਾਥੀ-ਚਾਲ ਵਾਲੀ, ਧਰਮ-ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸਵੀਕਾਰਾਂਗਾ—ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ।” ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਪਿਤਾ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਰਸ-ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ। ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਪਿਤਾ! ਕੌਣ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।” ਜੜ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ; ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਹਾਸਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਆਖਿਆ।” ਨਾਗ ਰਾਜਾ ਅਸ਼ਵਤਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੇ, ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅਸੰਭਵ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਉੱਦਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਕਿਸਮਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਉੱਦਮ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।” “ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਮੈਂ ਵੀ ਉੱਦਮ ਕਰਾਂਗਾ; ਤਪ ਕਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਜਲਦੀ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ।” ਜੜ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਿਮਾਵਤ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਲਕਸ਼ਾਵਤਰਨ ਥਾਂ ਤੇ ਗਿਆ, ਤੇ ਉੱਤਮ ਤਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।” ਉਥੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਨਿਯਮਤ ਭੋਜਨ ਲੈ ਕੇ, ਦਿਨ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਇਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਸਤਕਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਤੁਤਿ ਕੀਤੀ। ਅਸ਼ਵਤਰਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਜਗਤ-ਮਾਤਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਸਰਸਵਤੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਜੜ ਹੈ, ਨੂੰ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ ਸਤੁਤਿ ਕਰਾਂਗਾ।” “ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਅਸਤਿਤਵ ਅਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ ਹੈ! ਸੱਚ, ਛੋਟਾ, ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਅਰਥ-ਸਰੂਪ—ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਯੋਗਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਅਵਿਨਾਸੀ, ਸਰਵੋਤਮ ਦੇਵੀ ਹੋ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ; ਅਵਿਨਾਸੀ, ਸਰਵੋਤਮ, ਅੰਤਿਮ ਅਣੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ।” “ਅਵਿਨਾਸੀ, ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਸਵਾਨ ਹੈ; ਅੱਗ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਅਣੂ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਬਿਨਾ ਬਚਤ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਹੇ ਦੇਵੀ, ਓਮ ਦੇ ਰੂਪ, ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।” “ਉਥੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਮਾਪਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਤਿੰਨ-ਵਿਧ ਗਿਆਨ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਅੱਗ। ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਤਿੰਨ ਰੰਗ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਧਰਮ-ਸਰੋਤ; ਤਿੰਨ ਗੁਣ, ਤਿੰਨ ਧੁਨੀਆਂ, ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਜੀਵਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ।” “ਤਿੰਨ ਸਮੇਂ, ਤਿੰਨ ਰਾਜ, ਪਿਤਰ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਆਦਿ—ਇਹ ਤ੍ਰੈ-ਮਾਪ, ਹੇ ਸਰਸਵਤੀ, ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਮੂਲ, ਸਦਾ-ਕਾਇਮ ਰੂਪ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਸੱਤ ਸੋਮਾ-ਯਜਨ, ਸੱਤ ਆਹੁਤੀ, ਸੱਤ ਪਕਾਈਆਂ ਭੇਟਾਂ।” “ਇਹ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਬ੍ਰਹਮ-ਵਾਦੀਆਂ ਤੁਹਾਡੀ ਉਚਾਰਣ ਦੁਆਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ, ਅਵਰਨਣਯ, ਸਰਵੋਤਮ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਅਰਧ-ਮਾਪ ਨਾਲ ਹੈ। ਅਪਰਿਵਰਤਨਯ, ਅਵਿਨਾਸੀ, ਦਿਵਿਆ, ਰੂਪ-ਰਹਿਤ—ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਸਰਵੋਤਮ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।” “ਉਹ ਰੂਪ ਨਾ ਜੀਭ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਲਾਲ ਹੋਠ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ; ਇੰਦਰ, ਵਾਸੁ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼—” “ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਆਸਰਾ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ, ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਭੂ, ਸਰਵੋਤਮ-ਪ੍ਰਭੂ—ਸਾਂਖਿਆ ਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ, ਅਨੇਕ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ।” “ਬਿਨਾ ਸ਼ੁਰੂ, ਮੱਧ, ਤੇ ਅੰਤ; ਅਸਤਿਤਵ ਅਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ, ਪਰ ਫ਼ਕਤ ਅਸਤਿਤਵ; ਇਕ ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਅਨੇਕ, ਇਕ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰਦਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਅਵਿਨਾਸੀ, ਅਣਵਰਨਣਯ ਰੂਪ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ।