ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਨਸੂਯਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ, ਵਚਨ ਤੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਨਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਅਮਰ ਬੱਚਾ ਹੋਵੇ। ਘਰ ਦੀ ਰੌਣਕ ਵਧ ਗਈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ, ਦੇਵੀ-ਸੰਗੀਤ ਵੱਜਣ ਲੱਗਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਅਨਸੂਯਾ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਮੰਗੋ, ਹੇ ਧਨਵੰਤਿਆ! ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਲਈ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।” ਅਨਸੂਯਾ ਨੇ ਬਿਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਮੰਗ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਜਾਣ, ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਾਂ, ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਵਾਂ।” ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।” ਉਹ ਅਨਸੂਯਾ ਦੀ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਕਰਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਕ ਹੋਰ ਕਥਾ ਵਿਚ, ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਜਲਦੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਮਦਾਲਸਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲਲਕ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਤਤ ਤੇ ਉਦਾਸ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਅਚੰਭੇ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਆ ਗਈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ! ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ!” ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ, “ਤੂੰ ਚਿਰੰਜੀਵੀ ਰਹੀਂ, ਤੇਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ, ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵੀ ਦੂਰ ਕਰ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਵਧਾਈਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵੜਿਆ ਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਪਿਤਾ, ਮਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਚੰਗੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਫਿਰ ਉਹ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਕੀ ਹੋਇਆ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਰਾ ਸੱਚ ਦੱਸਿਆ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਮਦਾਲਸਾ ਮਰ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਲਜਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ 'ਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ, ਜਦ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਬੈਠੀ—ਧਰਮਵਤੀ! ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਠੋਰ ਹੈ, ਮੈਂ ਲਾਜਵਾਬ ਹਾਂ।” ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਤੇ ਲਾਂਛਣ ਲਾਇਆ, “ਮੈਂ ਕ੍ਰੂਰ ਹਾਂ, ਨੀਚ ਹਾਂ, ਉਸ ਹਿਰਣ-ਅੱਖੀਂ ਨੂੰ ਖੋ ਕੇ ਵੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਰ ਗਈ।” ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਡੂੰਘੀ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ ਸੋਚਿਆ, “ਜੇਕਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮਰ ਗਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਲਈ ਕੀ ਭਲਾ ਕੀਤਾ? ਇਹ ਨਾਰੀ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।” ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, “ਜੇ ਮੈਂ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋਵਾਂ, ‘ਹਾਏ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ!’, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਅਸੀਂ ਆਖਰ ਪੁਰਖ ਹਾਂ।” “ਜੇ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਮਾੜਾ ਤੇ ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਲਈ ਹਾਸੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ।” “ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ—ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਵੇਂ ਹਾਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?” ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਇਥੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਹੱਕ ਦੀ ਛੋਟ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ।” “ਮੈਂ ਇਹ ਦਇਆ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ, ਨਾ ਇਨਾਮ ਲਈ, ਨਾ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ; ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਰ ਗਈ—ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕੰਮ ਉਸ ਲਈ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਬਣਾਇਆ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਰਿਤਧਵਜ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜੇਕਰ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਮਦਾਲਸਾ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਾਥੀ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗਾ।” “ਉਸ ਹਿਰਣ-ਅੱਖੀਂ ਗੰਧਰਵ ਕੁਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹਾਂਗਾ—ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ।” “ਉਸ ਧਰਮਵਤੀ ਹਾਥੀ-ਚਾਲ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਵੀਕਾਰਾਂਗਾ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਸਚ ਹੈ।” ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਸਾਰੇ ਇਸਤਰੀ-ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਿਤਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਤਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।” “ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਧਰਮਤਾ ਹੈ, ਪਿਤਾ! ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਤਾੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।” ਜਡ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਹੌਲੀ ਜਿਹਾ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਆਖਿਆ। ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਸ਼ਵਤਰਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜੇਕਰ ਆਦਮੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਕੋਈ ਕੰਮ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੈ।” “ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕੰਮ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਤਕਦੀਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਦੋਹਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।” “ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ; ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਜਲਦੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।” ਜਡ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਪਲਕਸ਼ਾਵਤਰਨ, ਹਿਮਾਲਾ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਥੇ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਥੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਏਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਨਿਯਮਤ ਭੋਜਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ, ਉਸ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਅਸ਼ਵਤਰਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਂ, ਮੰਗਲਮਈ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਸਰਸਵਤੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” “ਹੇ ਦੇਵੀ! ਤੂੰ ਅਸਤਿਤਵ ਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ, ਸੱਚ, ਨਿਰਲੇਪ, ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ, ਸਰਬ ਅਰਥ ਹੈਂ—ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।” “ਤੂੰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਸਰਵੋੱਚ ਦੇਵੀ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਤੂੰ ਆਖਰੀ ਅਣੂ ਤੱਕ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੇ ਸਰਵੋੱਚ ਹੈਂ।” “ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ; ਅੱਗ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਖਰੀ ਅਣੂ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ।