ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨਾ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਕਉਸ਼ਿਕ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕੋਢ ਦੀ ਭਾਰੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੰਨਾ ਗੰਭੀਰ ਰੋਗ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਕੀਤੀ—ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਦਬਾਉਣ, ਅੰਗ ਮਲਣ, ਨ੍ਹਾਉਣ, ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਾਉਣ ਤੇ ਖਾਣਾ ਖਿਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਲਾਰ, ਪੇਸ਼ਾਬ, ਗੰਦਗੀ ਅਤੇ ਖੂਨ ਤੱਕ ਸਾਫ ਕਰਦੀ, ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲ ਬੋਲਦੀ। ਇਹ ਸਭ ਕਰਮ ਦੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਪਤੀ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਤੇਜ਼ ਗੁੱਸੇ ਕਰਕੇ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕੜ੍ਹੇ ਬੋਲ ਕਹਿ ਦਿੰਦਾ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨਦੀ ਰਹੀ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਡਰਾਉਣਾ ਤੇ ਕਠੋਰ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਜਦੋਂ ਕਉਸ਼ਿਕ ਚੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਚਲੋ।" ਉਹ ਰਾਜਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਘਰ ਉਥੇ ਸੀ। ਕਉਸ਼ਿਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਵੇਰੇ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਰਾਤ ਆ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਈ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਨਭੀ ਤੇ ਛਾਤੀ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਗਲੇ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਂਦੀ, ਤਾੰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖੇਂਗੀ।" ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਆਖਿਆ, "ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਚੰਚਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆ ਸਭ ਦੀ ਚਾਹਤ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਚੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਸਤਾ ਔਖਾ ਹੈ।" ਪਤੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਕੇ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਤੇ ਪਤੀ ਵਤੀਰਕ ਪਤਨੀ, ਆਪਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਕੁਝ ਦਕਸ਼ੀਣਾ ਲੈ ਕੇ, ਪਤੀ ਨੂੰ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਚੱਲ ਪਈ। ਉਹ ਰਾਤ, ਜਦੋਂ ਆਸਮਾਨ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਚਮਕਦੀਆਂ ਬਿਜਲੀਆਂ ਸੀ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਪਈ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਚੋਰ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਚੋਰੀ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਸੀ, ਸੂਲੀ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਉਹ ਮਾਂਡਵਯਾ ਸੀ, ਜੋ ਭਾਰੀ ਪੀੜਾ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਉਸ਼ਿਕ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮਾਂਡਵਯਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਸੀ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਕੀਤਾ ਤੇ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇੰਨੀ ਭਿਆਨਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਹ ਪਾਪੀ, ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਗੁਆ ਬੈਠੇਗਾ।" ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਾਪ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਤਨੀ ਨੇ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹੇਗਾ।" ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ, ਰਾਤ ਲਗਾਤਾਰ ਰਹੀ। ਕਈ ਦਿਨ ਇਹੀ ਹਾਲਤ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਡਰ ਗਏ। ਸੂਰਜ ਨਾ ਚੜ੍ਹਣ ਕਰਕੇ, ਨਾ ਜਪ ਹੋ ਸਕਿਆ, ਨਾ ਹਵਨ, ਨਾ ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਲੱਗ ਸਕਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਵਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦਾ ਵੰਡ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮਹੀਨੇ ਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਮੁਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਹ ਸਭ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸਾਲ—ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਪ ਹੈ—ਦੀ ਵੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਦ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਦ ਤੱਕ ਨ੍ਹਾਉਣਾ, ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਆਦਿਕ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਅੱਗ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਯਜਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ; ਹਵਨ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸਾਡਾ ਚੱਕਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ। ਅਸੀਂ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਯਥਾ-ਹਿੱਸਾ ਯਜਨਾ ਨਾਲ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ; ਤੇ ਜਦ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮਿਹਰ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਫ਼ਸਲ ਆਦਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਉਗਾਏ ਹੋਏ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਯਜਨਾ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਪਾਣੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਿਯਤ ਤੇ ਨੈਮਿਤਿਕ ਕਰਮ ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ, ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਹਵਨ ਦਾ ਭਾਗ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਪੀਆਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਸੂਰਜ, ਅੱਗ, ਹਵਾ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਗਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਇਹ ਵਿਗਾੜਿਆ ਪਾਣੀ ਆਦਿਕ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਭਾਰੀ ਕਲੇਸ਼ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੌਤ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਯਜਨਾ ਦੀ ਬਚਤ ਖਾਧੀ, ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਲੋਕ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉੱਤਮ ਜਨ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ ਦਿਨ ਬਣੇਗਾ ਕਿਵੇਂ? ਐਸਾ ਸੋਚ ਕੇ ਦੇਵਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਜਦੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਡਰ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਹੀ ਵਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਤਪ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਤਪ ਹੀ ਹਰਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਅਮਰੋ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ।" "ਇਸ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ, ਭੁੱਖ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਪੀੜ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੋ, ਤੇ ਭਾਨੂ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਨਾਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੂਰਜ ਮੁੜ ਚੜ੍ਹੇ।" ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਉਹ ਉਥੇ ਗਏ, ਤੇ ਉਸ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ—'ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਸੂਰਜ ਮੁੜ ਚੜ੍ਹੇ।'" ਅਨਸੂਯਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਕਿਵੇਂ ਘਟ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਉਸ ਧਰਮਵਤੀ ਨਾਰੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੁੜ ਦਿਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਾਂਗੀ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ।" "ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦਾ ਚੱਕਰ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਨਾਰੀ ਦਾ ਪਤੀ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਸ਼ੁਭਵਾਨਾ ਮਹਿਲਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦੀ ਧਰਮਤਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।