ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਧੀਰਜ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਫਲ ਦੇ ਚਰਚੇ ਵੱਡੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਬਰਕਤ ਨਾਲ ਹੀ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰਪੁਰੀ ਦਾ ਰਾਜ ਮਿਲਿਆ। ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਤੱਬ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਸੁਣੋ।” ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜ੍ਯ ਦੇ ਨਤੀਜੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਆਡੀਬਕਾਂ ਦੀ ਮਹਾਂਯੁੱਧ—ਇਹ ਸਭ ਸੁਣਾਉਣ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਵੰਞਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਹਾਨ ਪੁਰੋਹਿਤ ਆਪਣੇ ਜਲ-ਨਿਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ। ਵਸਿਸ਼ਠ, ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਿਆ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਵਲੋਂ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸੁਣੇ। ਉਸਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਦਾਨੀ ਰਾਜਾ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਚੁਤਕਰਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਚਮਕਦਾਰ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਨੇ ਮਾਰੇ, ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਗੁੱਸਾ ਇੰਨਾ ਭੜਕਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿੰਨਾ ਅੱਜ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਸਿਆਸੀ ਹਕੂਮਤ ਤੋਂ ਵੰਞਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਸੱਚਾ, ਸ਼ਾਂਤ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਈਰਖਾ ਰਹਿਤ, ਪਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਧਰਮੀ, ਚੋਖਾ ਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਸੀ—ਉਹ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਨੌਕਰਾਂ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਦਰਜੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਰਾਜ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਪਹਾਸ ਹੋਇਆ।” “ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਪਾਪੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਠੁਕਰਾਇਆ ਗਿਆ, ਮੇਰੀ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਕ੍ਰੇਨ ਬਣੇਗਾ।” ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਸੁਣਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ, 'ਤੂੰ ਵੀ ਬਗਲਾ ਬਣ ਜਾ।'” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ—ਵਸਿਸ਼ਠ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ—ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕੇ ਪਸ਼ੂ-ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਵੀ, ਦੋਵੇਂ ਅਸੀਮ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ, ਭਾਰੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ, ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਵੀਰਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ। ਬਗਲਾ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਕ੍ਰੇਨ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਨੱਬੇ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ। ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਪਰਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਾਰਦੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਡਰ ਗਏ। ਕ੍ਰੇਨ ਨੇ ਪਰ ਹਿਲਾ ਕੇ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ; ਬਗਲੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੰਮੀ ਗਰਦਨ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕ੍ਰੇਨ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ; ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੰਬਣ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਗਏ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਇਕ ਪਾਸੇ ਝੁਕ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਕੁਝ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਤੇ ਕੁਝ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੰਬਣ ਨਾਲ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਡਰ, ਮੌਤ ਤੇ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਉਪਦ੍ਰਵ ਹੋ ਗਿਆ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਗੋਲ ਉਲਟ ਗਿਆ। ਲੋਕ ਚੀਖ ਪਏ, “ਹਾਏ, ਬੱਚਾ! ਹਾਏ, ਪਿਆਰੇ! ਬੱਚੇ, ਭੱਜ ਜਾ, ਮੈਂ ਮਰਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ! ਹਾਏ, ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ! ਇਹ ਪਹਾੜ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਤੁਰੰਤ ਭੱਜੋ!” ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਤੇ ਭੈੜ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਏ। ਉਹ ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ, ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਯੁੱਧ ਛੱਡੋ, ਤੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਣ ਦਿਓ।” ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਦੋਵੇਂ—ਜੋ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹਨ—ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹੇ, ਤੇ ਲੜਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਫਿਰ, ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਦੋਵੇਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੈਰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇਵ ਨੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਤੇ ਕਉਸ਼ਿਕ, ਤੁਸੀਂ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ ਹੋ। ਹੁਣ ਰੁੱਕ ਜਾਓ, ਪਿਆਰੇ ਵਸਿਸ਼ਠ, ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ, ਮਹਾਨ ਕਉਸ਼ਿਕ; ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਲੜਾਈ ਚੁਣੀ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਵਾਦ ਰਾਜਾ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਦੇ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜ੍ਯ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ; ਤੁਹਾਡੀ ਲੜਾਈ ਧਰਤੀ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਕਉਸ਼ਿਕਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਪਾਪ ਦਾ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ। ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣ ਗਏ ਹੋ; ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ, ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮਹਾਨ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ, ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਰਮਿੰਦੇ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਕੇ ਗਲੇ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਿਆ; ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਗਿਆ, ਤੇ ਕਉਸ਼ਿਕ (ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ) ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਿਆ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਆਡੀਬਕਾਂ ਦੀ ਇਸ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੇ, ਉਸਦੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਹੁਣ ਪੰਦਰ੍ਹਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ, ਯਮਕਿੰਕਰ ਆਖਦਾ ਹੈ: ਜੇ ਕੋਈ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮਿਆ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼) ਪਤਿਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਧਾ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਨਰਕ ਤੋਂ ਛੁਟਕੇ ਵਾਲਾ ਪਤਿਤ ਯਜਮਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਕੀੜਾ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮਿਆ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਵਿਰੁੱਧ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੁੱਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਉਸਦੀ ਦੌਲਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਕੁੱਤਾ ਹੀ ਬਣੇਗਾ। ਜੋ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਗਾਲਾਂ ਕੱਢਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਧਾ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਨੂੰ ਬੁਰਾ-ਭਲਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨਾ ਪੰਛੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਗਾਲਾਂ ਕੱਢਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਬੂਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਉਸਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਛੂਆ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸੰਸਕਾਰ, ਧੀਰਜ, ਦਾਨ, ਸ਼ਾਪ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।