ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਪੁਰਾਣਮ੍

ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਭਰ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਕਸਟ ਸਹਿਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਰੌਰਵ ਅਤੇ ਮਹਾਰੌਰਵ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀੜਾ ਭੋਗਾਂਗਾ।" ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਹਿਰਾ ਦੁੱਖ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਚਲਾਉਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। "ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮੌਤ ਹੀ ਇਕਲੌਤਾ ਕਿਨਾਰਾ ਹੈ," ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। "ਮੈਂ, ਜੋ ਕਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਵਹਾਵੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਬਹਿ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਬੇਬਸ ਤੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਪਾਪ ਕਰ ਜਾਣ ਦੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਐਸਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਗੁਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। "ਵੈਤਰਨੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕਾਂਟਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਯਗ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹਾਂ।" ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਡਿੱਗ ਪਵਾਂਗਾ, ਸੁੰਦਰੀ, ਮੇਰੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਮਾਫ ਕਰ। ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਤੂੰ, ਹੱਸਦੀ ਹੋਈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਚਲੀ ਜਾ। ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਜੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਕੁਝ ਦਿੱਤਾ, ਜਾਂ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ—" ਉਹ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮਿਲਾਪ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। "ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਚਲ ਪਵਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਗਲਤ ਕਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਾਫ ਕਰ। ਰਾਣੀ ਹੋਣ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰੀਂ; ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਜਤਨ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਜਾਂ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਕਰਦੀ ਹੈਂ।" ਰਾਣੀ ਨੇ ਵੀ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਵੀ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦੀ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਇਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਪਵਾਂਗੀ।" ਇਸ ਵੇਲੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਨੇ ਚਿਤਾ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ। ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਨਾਰਾਇਣ, ਹਰੀ, ਜੋ ਦਿਲ ਦੇ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਬ੍ਰਹਮ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਉਸ ਮੰਗਲਮਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹ ਆ ਕੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਰਾਜਾ, ਸੁਣੋ! ਇੱਥੇ ਖੁਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਜੀ ਹਾਜ਼ਰ ਹਨ।" ਸਾਧਯ, ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵ, ਮਰੁਤ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਹਨ, ਨਾਗ, ਸਿੱਧ, ਗੰਧਰਵ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰ ਵੀ ਆ ਗਏ। ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਸਮੇਤ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ, ਹੁਣ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਰਮ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਗਾਧੀ ਪੁੱਤਰ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਧਰਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਰਾਜਾ, ਜਲਦੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰ। ਮੈਂ, ਧਰਮ, ਤੇਰੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਣ, ਸੱਚਾਈ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।" ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ, ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ! ਮੈਂ, ਸ਼ਕਰ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ।" "ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹ, ਰਾਜਾ! ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ।" ਇੰਦਰ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਵਾਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੌਤ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵਰਖਾ ਹੋਈ, ਦੇਵ ਵਾਦ-ਯੰਤਰ ਵੱਜਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਅਤੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਤੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਠ ਖੜ੍ਹਿਆ—ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਸੁੰਦਰ, ਪੂਰੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਵਿੱਚ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸਾਫ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ, ਦੇਵ ਗੁੰਝਲਾਂ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠਿਆ। ਉਹ ਪੂਰੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਮੁੜ ਉਸਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, "ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ; ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ।" ਪਰ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ, ਚੰਡਾਲ, ਦੀ ਸੇਵਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸਵਰਗ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਧਰਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਭਵਿੱਖੀ ਕਠਿਨਾਈ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਚੰਡਾਲ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਅਸਥਿਰਤਾ ਤੈਨੂੰ ਵਿਖਾਈ ਸੀ।" ਇੰਦਰ ਨੇ ਮੁੜ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਜੋ ਵਧੀਆ ਲੋਕ-ਪਦ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਚੜ੍ਹ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਕੋਸਲ ਨਗਰੀ ਦੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਹਨ—ਮੈਂ ਅਜ ਕਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਵਰਗ ਜਾਵਾਂ? ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਤਿਆ, ਗੁਰੂ ਹਤਿਆ, ਗਾਊ ਹਤਿਆ ਜਾਂ ਔਰਤ ਦੀ ਹਤਿਆ ਮਹਾਂ ਪਾਪ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਵੀ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ। ਜਿਸ ਭਗਤ ਨੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਉਸਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਭਾਵੇਂ ਸੁਖ ਦੇਵੇ, ਪਰ ਨਾ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਫਲ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਇੰਦਰ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਸਵਰਗ ਜਾ। ਜੇ ਉਹ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਜਾ ਸਕਣ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਰਕ ਵੀ ਚਲ ਪਵਾਂਗਾ।" ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਤੇ ਪੁੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ; ਤੁਸੀਂ ਇਕੱਠੇ ਕਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋ?" ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਸ਼ਕਰ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਯੱਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਉਪਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਛੱਡਾਂਗਾ।" "ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮ—ਚਾਹੇ ਦਾਨ, ਯੱਗ, ਪਾਠ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਮ ਕੰਮ—ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿਣ। ਮੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਜੋ ਫਲ ਕਈ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੋ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿਸ਼ਠਾ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਦਇਆ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਲਈ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ।