ਇਹ ਕਥਾ ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁਖਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਅਸ਼ਚਰਜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਲਾਠੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਘਿਨ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਜੋ ਭਟਕਾਏ ਹੋਏ ਮਨ ਨਾਲ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਚੁਟਕਰੇ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਈ ਅਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਅਟਕੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਬੇਦਰਦੀ, ਬੇਕਾਇਦਾ ਅਤੇ ਨਿਕੱਮੀ ਕਿਸਮਤ! ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸੀ, ਅੱਜ ਚੁਟਕਰੇ ਦੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।" ਉਸ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਰਾਜ ਖੋ ਦੇਣ, ਦੋਸਤ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਪਤਨੀ-ਪੁੱਤਰ ਵੇਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਫਰਤਯੋਗ ਚੁਟਕਰਾ ਬਣਾਇਆ।" "ਹੇ ਰਾਜਾ! ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਪਰ ਅੱਜ ਕੋਈ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਾਂਗ ਸੋਫੇ ਤੇ ਬਿਠਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ। ਅੱਜ ਤੇਰਾ ਰਾਜਸੀ ਛਤਰੀ, ਚਮਚਾ ਜਾਂ ਯਕ-ਪੂਛਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ; ਇਹ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਕੀ ਹੈ?" "ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦ ਤੂੰ ਚਲਦਾ ਸੀ, ਹੋਰ ਰਾਜੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਸੇਵਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉਪਰਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੀ ਧੂੜ ਸਾਫ ਕਰਦੇ ਸਨ।" "ਪਰ ਹੁਣ, ਜਦ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਗਲੇ 'ਚ ਖੋਪੜੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੈ, ਟੁੱਟੀਆਂ ਹੰਡੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਮੜ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਵਾਲ, ਉਹ ਡਰਾਉਣਾ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਚਰਬੀ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਧ-ਜਲੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ, ਰਾਖ, ਅਤੇ ਮਝਾਂ ਨਾਲ ਡਰਾਉਣਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।" "ਗਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਭੰਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਛੋਟੇ ਪੰਛੀ ਦੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀਆਂ ਅੱਗ ਦੀ ਧੂੰਹ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨੇਰੀ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ।" "ਰਾਤ ਦੇ ਭਟਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਸ਼ਾਂ ਚੱਖਣ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ, ਰਾਜਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਸਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਗਲੇ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਈ, ਅਤੇ ਸੌਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਈ।" ਰਾਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਰਾਜਾ! ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਹਕੀਕਤ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਭਾਗਵਾਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਜੇ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ, ਤਾਂ ਨਾ ਧਰਮ 'ਚ ਆਸ ਹੈ, ਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਦੇਵਾਂ, ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ 'ਚ।" "ਨ ਧਰਮ ਹੈ, ਨ ਸਚ, ਨ ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਨ ਦਇਆ, ਜਦ ਤੂੰ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ, ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਉਤਾਰਿਆ ਗਿਆ।" "ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਗਰਮ ਆਹ ਭਰੀ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਆਪਣੀ ਪਤਲੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਚੁਟਕਰੇਆਂ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ।" ਰਾਣੀ ਨੇ ਵੀ, ਲੰਮੀ ਰੋਣ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਆਹਾਂ ਭਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਡਰ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। "ਪਿਆਰੀ, ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣ; ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਪਤਲੀਏ—ਮੇਰੀ ਬੇਕਸਮਤੀ ਵੇਖ।" "ਜੇ ਮੈਂ ਚੁਟਕਰੇ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅੱਗ 'ਚ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਜਨਮ 'ਚ ਫਿਰ ਚੁਟਕਰੇ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਨਰਕ 'ਚ ਮੈਂ ਕੀੜਿਆਂ ਵਲੋਂ ਖਾਇਆ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਵੈਤਰਨੀ ਨਦੀ 'ਚ, ਜੋ ਪੀੜ, ਖੂਨ, ਚਰਬੀ, ਅਤੇ ਨਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।" "ਤਲਵਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ 'ਚ ਮੈਂ ਭਿਆਨਕ ਕੱਟ-ਛਾਂਟ ਸਹਿਣ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਾਂ ਮਹਾਨ ਨਰਕ ਰੌਰਵ ਅਤੇ ਮਹਾਰੌਰਵ 'ਚ ਪੀੜਤ ਹੋਵਾਂਗਾ।" "ਜੋ ਦੁਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ 'ਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਮੌਤ ਹੀ ਇਕਲਾ ਕਿਨਾਰਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕਲਾ ਪੁੱਤਰ, ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਾਰਸ, ਵੀ ਚਲਾ ਗਿਆ।" "ਮੈਂ ਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਾਂ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਬੇਬਸ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹਾਂ?" "ਕਈ ਵਾਰ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਪਾਪੀ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਹਾਲਤ 'ਚ, ਜਾਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ 'ਚ, ਐਸਾ ਦੁਖ ਨਹੀਂ।" "ਵੈਤਰਨੀ ਦੀਆਂ ਕਾਂਟਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜਾਂ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁਖ, ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਵੀ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹਵਨ ਅੱਗ 'ਚ ਸਾੜ ਕੇ, ਐਸੇ ਹੀ ਪੀੜਤ ਹਾਂ।" "ਮੈਂ ਡਿੱਗ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਪਤਲੀਏ; ਮੇਰੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਮਾਫ ਕਰ। ਤੇਰੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਤੂੰ, ਸੋਹਣੀ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।" "ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ, ਪਤਲੀਏ, ਭਗਤੀ ਦੇ ਮਨ ਨਾਲ: ਜੇ ਮੈਂ ਦਿੱਤਾ, ਜੇ ਮੈਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀ, ਜੇ ਮੈਂ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ—" "ਅਗਲੇ ਲੋਕ 'ਚ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਤੂੰ ਮਿਲ ਜਾਵੋ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ; ਇਸ ਲੋਕ 'ਚ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ?" "ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਖੋਜ 'ਚ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਜੇ, ਸੋਹਣੀਏ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੁਝ ਅਣਉਚਿਤ ਕਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਮਜ਼ਾਕ 'ਚ ਜਾਂ ਗੁਪਤ—" "ਉਹ ਸਭ ਗਲਤ ਕਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੂੰ ਮਾਫ ਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ। ਰਾਣੀ ਹੋਣ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰ; ਹਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ, ਹੇ ਮੰਗਲਯੋਗ।" ਰਾਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਵੀ, ਹੇ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀ, ਦੁਖ ਦਾ ਭਾਰ ਸਹਿਣ ਨਾ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਅੱਗ 'ਚ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਅੱਗ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ; ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਥੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ, ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ, ਹਰੀ, ਜੋ ਦਿਲ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਆਦੀ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਬ੍ਰਹਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੀ, ਮੰਗਲਯੋਗ—ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ, ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆ ਗਏ। ਉਹ ਆਏ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਰਾਜਾ, ਸੁਣੋ, ਪ੍ਰਭੂ! ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਖੁਦ, ਅਤੇ ਧਰਮ, ਭਾਗਵਾਨ, ਸਵੈ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ।" ਸਾਧਿਆ, ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵ, ਮਰੁਤ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਵਾਹਨਾਂ ਨਾਲ, ਨਾਗ, ਸਿੱਧ, ਗੰਧਰਵ, ਰੁਦ੍ਰ, ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨ ਵੀ ਆਏ। ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਸਮੇਤ, ਜੋ ਤਿੰਨ-ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਂ ਬਣ ਸਕਿਆ ਸੀ— ਹੁਣ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਬਣਾਉਣ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਧਰਮ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਗਾਧੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉੱਠ ਕੇ ਆਏ। ਧਰਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਨਾ ਕਰ, ਹੇ ਰਾਜਾ! ਮੈਂ, ਧਰਮ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਤੇਰੀ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਸਯਮ, ਸਚਾਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ।" ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ, ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲੇ! ਮੈਂ, ਸ਼ਕ੍ਰ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਤੂੰ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ, ਸਦਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ।